Libro XII
Liber duodecimus
Multa satagit cor meum, domine, in hac inopia uitae meae pulsatum uerbis sanctae scripturae tuae, et ideo plerumque in sermone copiosa est egestas humanae intellegentiae, quia plus loquitur inquisitio quam inuentio et longior est petitio quam inpetratio et operosior est manus pulsans quam sumens. tenemus promissum: quis corrumpet illud? si deus pro nobis, quis contra nos? petite, et accipietis; quaerite, et inuenietis; pulsate, et aperietur uobis. omnis enim, qui petit, accipit et quaerens inueniet et pulsanti aperietur. promissa tua sunt, et quis falli timeat, cum promittit ueritas?
Mucho se afana mi corazón, Señor, en esta pobreza de mi vida, golpeado por las palabras de tu santa Escritura; y por eso, la mayoría de las veces, la indigencia de la inteligencia humana es abundante en palabras, porque habla más la búsqueda que el hallazgo, y es más larga la petición que la obtención, y es más laboriosa la mano que llama que la que recibe. Tenemos la promesa: ¿quién la anulará? Si Dios está por nosotros, ¿quién contra nosotros? Pidan y recibirán; busquen y hallarán; llamen y se les abrirá. Porque todo el que pide recibe, y el que busca hallará, y al que llama se le abrirá. Promesas tuyas son, ¿y quién temerá ser engañado cuando promete la Verdad?✦
Rom 8,31; Mt 7,7-8.
Confitetur altitudini tuae humilitas linguae meae, quoniam tu fecisti caelum et terram, hoc caelum, quod uideo, terramque, quam calco, unde est haec terra, quam porto. tu fecisti. sed ubi est caelum caeli, domine, de quo audiuimus in uoce psalmi: caelum caeli domino: terram autem dedit filiis hominum? ubi es, caelum, quod non cernimus, cui terra est hoc omne, quod cernimus? hoc enim totum corporeum non ubique totum ita cepit speciem pulchram in nouissimis, cuius fundus est terra nostra, sed ad illud caelum caeli etiam terrae nostrae caelum terra est. et hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est ad illud nescio quale caelum, quod domino est, non filiis hominum.
La humildad de mi lengua confiesa a tu altura que tú hiciste el cielo y la tierra: este cielo que veo, y la tierra que piso, de la que procede esta tierra que llevo [conmigo]. Tú los hiciste. Pero ¿dónde está el cielo del cielo, Señor, del que hemos oído en la voz del salmo: El cielo del cielo para el Señor; la tierra, en cambio, la dio a los hijos de los hombres? ¿Dónde estás, cielo que no vemos, para el cual es tierra todo esto que vemos? Pues todo este conjunto corpóreo, que no está todo entero en todas partes, ha recibido así una forma hermosa hasta en sus partes últimas, cuyo fondo es nuestra tierra; pero, respecto de aquel cielo del cielo, aun el cielo de nuestra tierra es tierra. Y no es absurdo que estos dos grandes cuerpos sean tierra respecto de aquel cielo, no sé cuál, que es del Señor y no de los hijos de los hombres.✦
Sal 113,16. La «tierra que llevo» es el propio cuerpo, formado de la tierra (cf. Gn 2,7).
Caelum caeli, «el cielo del cielo»: para Agustín, la criatura espiritual e intelectual, creada antes que todo tiempo, que contempla a Dios sin interrupción.
Et nimirum haec terra erat inuisibilis et inconposita et nescio qua profunditas abyssi, super quam non erat lux, quia nulla species erat illi: unde iussisti, ut scriberetur, quod tenebrae erant super abyssum; quid aliud quam lucis absentia? ubi enim lux esset, si esset, nisi super esset eminendo et inlustrando? ubi ergo lux nondum erat, quid erat adesse tenebras nisi abesse lucem? super itaque erant tenebrae, quia super lux aberat, sicut sonus ubi non est, silentium est. et quid est esse ibi silentium nisi sonum ibi non esse? nonne tu, domine, docuisti hanc animam, quae tibi confitetur? nonne tu, domine, docuisti me, quod priusquam istam informem materiam formares atque distingueres, non erat aliquid, non color non figura, non corpus, non spiritus? non tamen omnino nihil: erat quaedam informitas sine ulla specie.
Y sin duda esta tierra era invisible y desordenada, y una no sé qué profundidad del abismo, sobre la cual no había luz, porque no tenía forma alguna; por eso mandaste que se escribiera que las tinieblas estaban sobre el abismo. ¿Qué otra cosa [es esto] sino la ausencia de luz? Pues ¿dónde estaría la luz, si la hubiera, sino arriba, sobresaliendo e iluminando? Así pues, donde aún no había luz, ¿qué era la presencia de las tinieblas sino la ausencia de la luz? Por eso arriba había tinieblas, porque arriba faltaba la luz, como donde no hay sonido hay silencio. ¿Y qué es haber allí silencio sino no haber allí sonido? ¿No has enseñado tú, Señor, a esta alma que te confiesa? ¿No me has enseñado tú, Señor, que antes de que formaras y distinguieras esta materia informe no había nada, ni color, ni figura, ni cuerpo, ni espíritu? Y, sin embargo, no era absolutamente nada: era una cierta informidad sin forma alguna.✦
Gn 1,2. «Invisible y desordenada» traduce inuisibilis et inconposita, lectura de la antigua versión latina que usaba Agustín (la Vulgata dirá inanis et uacua).
Quid ergo uocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque insinuaretur, nisi usitato aliquo uocabulo? quid autem in omnibus mundi partibus reperiri potest propinquius informitati omnimodae quam terra et abyssus? minus enim speciosa sunt pro suo gradu infimo quam cetera superiora perlucida et luculenta omnia. cur ergo non accipiam informitatem materiae, quam sine specie feceras, unde speciosum mundum faceres, ita conmode hominibus intimatam, ut appellaretur terra inuisibilis et inconposita,
¿Cómo, pues, se la llamaría, para darla a entender de algún modo incluso a los de sentido más tardo, sino con algún vocablo usual? Y ¿qué puede encontrarse en todas las partes del mundo más próximo a la informidad absoluta que la tierra y el abismo? Pues, según su grado ínfimo, tienen menos forma que todas las demás cosas superiores, transparentes y luminosas. ¿Por qué, entonces, no he de entender que la informidad de la materia, que habías hecho sin forma para hacer de ella el mundo hermoso, fue dada a conocer a los hombres de manera tan adecuada que se la llamara «tierra invisible y desordenada»,
ut, cum in ea quaerit cogitatio, quid sensus attingat, et dicit sibi: "non est intellegibilis forma sicut uita, sicut iustitia, quia materies est corporum, neque sensibilis, quoniam quid uideatur et quid sentiatur in inuisibili et inconposita non est", dum sibi haec dicit humana cogitatio, conetur eam uel nosse ignorando uel ignorare noscendo?
para que, cuando el pensamiento busca en ella algo que el sentido alcance y se dice a sí mismo: «No es una forma inteligible, como la vida, como la justicia, porque es la materia de los cuerpos; ni sensible, porque en lo invisible y desordenado no hay nada que se vea ni que se sienta», mientras el pensamiento humano se dice esto, se esfuerce por conocerla ignorándola, o por ignorarla conociéndola?
Ego uero, domine, si totum confitear tibi ore meo et calamo meo, quidquid de ista materia docuisti me, cuius antea nomen audiens et non intellegens narrantibus mihi eis, qui non intellegerent, eam cum speciebus innumeris et uariis cogitabam et ideo non eam cogitabam; foedas et horribiles formas perturbatis ordinibus uoluebat animus, sed formas tamen, et informe appellabam non quod careret forma, sed quod talem haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum auersaretur sensus meus et conturbaretur infirmitas hominis; uerum autem illud quod cogitabam non priuatione omnis formae, sed conparatione formosiorum erat informe, et suadebat uera ratio, ut omnis formae qualescumque reliquias omnino detraherem, si uellem prorsus informe cogitare et non poteram; citius enim non esse censebam, quod omni forma priuaretur, quam cogitabam quiddam inter formam et nihil nec formatum nec nihil, informe prope nihil; et cessauit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus formatorum corporum et eas pro arbitrio mutantem atque uariantem, et intendi in ipsa corpora eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua desinunt esse quod fuerant et incipiunt esse quod non erant, eundemque transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum, non per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari —: et si totum tibi confiteatur uox et stilus meus, quidquid de ista quaestione enodasti mihi, quis legentium capere durabit? nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare honorem et canticum laudis de his, quae dictare non sufficit. mutabilitas enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium, in quas mutantur res mutabiles. et haec quid est? numquid animus? numquid corpus? numquid species animi uel corporis? si dici posset: nihil aliquid et: est non est, hoc eam dicerem; et tamen iam utcumque erat, ut species caperet istas uisibiles et conpositas.
Yo, por mi parte, Señor, si te confieso enteramente, con mi boca y con mi pluma, todo lo que me enseñaste acerca de esta materia —cuyo nombre había oído antes sin entenderlo, cuando me hablaban de ella quienes no la entendían; y la imaginaba con formas innumerables y variadas, y por eso no la imaginaba a ella; mi espíritu revolvía formas feas y horribles, en desorden, pero formas al fin; y llamaba informe no a lo que carecía de forma, sino a lo que tenía una tal que, si apareciera, mi sentido se apartaría de ella como de algo insólito y discordante, y se turbaría la debilidad humana; pero aquello que imaginaba era informe no por privación de toda forma, sino por comparación con cosas más hermosas; y la recta razón me persuadía de que, si quería pensar algo del todo informe, quitara por completo cualesquiera restos de toda forma, y no podía; pues antes juzgaba que no existía lo que estuviera privado de toda forma, que concebir algo intermedio entre la forma y la nada, ni formado ni nada, informe, casi nada; y mi mente dejó de interrogar en esto a mi espíritu, lleno de imágenes de cuerpos formados, que él cambiaba y variaba a su arbitrio; y me fijé en los cuerpos mismos, y examiné más a fondo su mutabilidad, por la que dejan de ser lo que habían sido y empiezan a ser lo que no eran, y sospeché que ese mismo paso de una forma a otra se hacía a través de algo informe, no a través de la nada absoluta; pero deseaba saberlo, no sospecharlo—; si te confesaran, pues, enteramente mi voz y mi pluma todo lo que me desentrañaste acerca de esta cuestión, ¿quién de los lectores tendrá paciencia para comprenderlo? Pero no por eso dejará mi corazón de darte honor y un cántico de alabanza por aquellas cosas que no es capaz de expresar. Pues la mutabilidad de las cosas mudables es ella misma capaz de todas las formas en que se mudan las cosas mudables. ¿Y qué es ella? ¿Acaso un alma? ¿Acaso un cuerpo? ¿Acaso una forma del alma o del cuerpo? Si pudiera decirse «una nada que es algo» y «un es que no es», así la llamaría; y sin embargo ya era de algún modo, para recibir estas formas visibles y compuestas.✦
Probablemente alude a los maniqueos, que concebían la materia como una realidad tenebrosa y maligna.
Et unde utcumque erat, ut species caperet istas uisibiles et conpositas, et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia, in quantumcumque sunt? sed tanto a te longius, quanto dissimilius: neque enim locis. itaque tu, domine, qui non es alias aliud et alias aliter, sed id ipsum et id ipsum, sanctus, sanctus, sanctus, dominus deus omnipotens, in principio, quod est de te, in sapientia tua, quae nata est de substantia tua, fecisti aliquid et de nihilo. fecisti enim caelum et terram non de te: nam esset aequale unigenito tuo ac per hoc et tibi, et nullo modo iustum esset, ut aequale tibi esset, quod de te non esset. et aliud praeter te non erat, unde faceres ea, deus, una trinitas et trina unitas: et ideo de nihilo fecisti caelum et terram, magnum quiddam et paruum quiddam, quoniam omnipotens et bonus es ad facienda omnia bona, magnum caelum et paruam terram. tu eras et aliud nihil, unde fecisti caelum et terram, duo quaedam, unum prope te, alterum prope nihil, unum, quo superior tu esses, alterum, quo inferius nihil esset.
¿Y de dónde era de algún modo, para recibir estas formas visibles y compuestas, y de dónde era de algún modo, sino porque procedía de ti, de quien son todas las cosas, en la medida en que son? Pero tanto más lejos de ti cuanto más desemejante, pues no se trata de lugares. Así pues, tú, Señor, que no eres unas veces una cosa y otras otra, ni unas veces de un modo y otras de otro, sino el Mismo y el Mismo, santo, santo, santo, Señor Dios omnipotente, en el principio, que procede de ti, en tu sabiduría, que nació de tu sustancia, hiciste algo, y de la nada. Pues hiciste el cielo y la tierra no de ti: porque entonces serían iguales a tu Unigénito, y por ello también a ti, y de ningún modo sería justo que fuera igual a ti lo que no procediera de ti. Y no había fuera de ti otra cosa de la que pudieras hacerlos, Dios, Trinidad una y Unidad trina; y por eso de la nada hiciste el cielo y la tierra, algo grande y algo pequeño, porque eres omnipotente y bueno para hacer todas las cosas buenas: el gran cielo y la pequeña tierra. Existías tú, y ninguna otra cosa de la que hicieras el cielo y la tierra: dos cosas, una cercana a ti, otra cercana a la nada; una por encima de la cual solo estuvieras tú, otra por debajo de la cual no hubiera nada.✦
Is 6,3; Ap 4,8. «El Mismo» traduce id ipsum, nombre con que Agustín designa a Dios como el Ser inmutable (cf. Sal 4,9; 121,3).
Sed illud caelum caeli tibi, domine; terra autem, quam dedisti filiis hominum cernendam atque tangendam, non erat talis, qualem nunc cernimus et tangimus. inuisibilis enim erat et inconposita et abyssus erat, super quam non erat lux, aut tenebrae erant super abyssum, id est magis quam in abysso. ista quippe abyssus aquarum iam uisibilium etiam in profundis suis habet speciei suae lucem utcumque sensibilem piscibus et repentibus in suo fundo animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino informe erat; iam tamen erat, quod formari poterat. tu enim, domine, fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re paene nullam rem, unde faceres magna, quae miramur filii hominum. ualde hoc mirabile caelum corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo die post conditionem lucis dixisti: fiat, et sic est factum. quod firmamentum uocasti caelum, sed caelum terrae huius et maris, quae fecisti tertio die dando speciem uisibilem informi materiae, quam fecisti ante omnem diem. iam enim feceras et caelum ante omnem diem, sed caelum caeli huius, quia in principio feceras caelum et terram. terra autem ipsa, quam feceras, informis materies erat, quia inuisibilis erat et inconposita et tenebrae super abyssum: de qua terra inuisibili et inconposita, de qua informitate, de quo paene nihilo faceres haec omnia, quibus iste mutabilis mundus constat et non constat, in quo ipsa mutabilitas apparet, in qua sentiri et dinumerari possunt tempora, quia rerum mutationibus fiunt tempora, dum uariantur et uertuntur species, quarum materies praedicta est terra inuisibilis.
Pero aquel cielo del cielo es para ti, Señor; en cambio, la tierra que diste a los hijos de los hombres para que la vieran y tocaran no era tal como ahora la vemos y tocamos. Pues era invisible y desordenada, y era un abismo sobre el cual no había luz; o bien, las tinieblas estaban sobre el abismo, es decir, más que en el abismo. Porque este abismo de las aguas, ya visibles, tiene aun en sus profundidades una luz propia de su forma, perceptible de algún modo para los peces y los animales que se arrastran por su fondo; pero aquello todo era casi nada, porque todavía era completamente informe; y sin embargo ya era algo que podía ser formado. Pues tú, Señor, hiciste el mundo de una materia informe, que hiciste de la nada como una casi nada, para hacer de ella las grandes cosas que admiramos los hijos de los hombres. Muy admirable es este cielo corpóreo, el firmamento entre agua y agua, del que el segundo día, después de la creación de la luz, dijiste: Hágase, y así se hizo. A este firmamento lo llamaste cielo, pero cielo de esta tierra y de este mar, que hiciste el tercer día dando forma visible a la materia informe que hiciste antes de todo día. Pues ya habías hecho también un cielo antes de todo día, pero el cielo de este cielo, porque en el principio habías hecho el cielo y la tierra. Y la tierra misma que habías hecho era materia informe, porque era invisible y desordenada, y había tinieblas sobre el abismo; de esta tierra invisible y desordenada, de esta informidad, de esta casi nada, ibas a hacer todas estas cosas de las que consta, y no consta, este mundo mudable, en el que aparece la mutabilidad misma, en la que pueden percibirse y contarse los tiempos; porque los tiempos se producen por los cambios de las cosas, al variar y transformarse las formas, cuya materia es la ya mencionada tierra invisible.✦
Sal 113,16; Gn 1,2; cf. Gn 1,6-10.
Ideoque spiritus, doctor famuli tui, cum te conmemorat fecisse in principio caelum et terram, tacet de temporibus, silet de diebus. nimirum enim caelum caeli, quod in principio fecisti, creatura est aliqua intellectualis, quamquam nequaquam tibi, trinitati, coaeterna, particeps tamen aeternitatis tuae, ualde mutabilitatem suam prae dulcedine felicissimae contemplationis tuae cohibet et sine ullo lapsu ex quo facta est inhaerendo tibi excedit omnem uolubilem uicissitudinem temporum. ista uero informitas, terra inuisibilis et inconposita, nec ipsa in diebus numerata est. ubi enim nulla species, nullus ordo, nec uenit quicquam et praeterit, et ubi hoc non fit, non sunt utique dies nec uicissitudo spatiorum temporalium.
Por eso el Espíritu, maestro de tu siervo, al recordar que en el principio hiciste el cielo y la tierra, calla sobre los tiempos, guarda silencio sobre los días. Porque sin duda el cielo del cielo, que hiciste en el principio, es una criatura intelectual que, aunque de ningún modo es coeterna contigo, Trinidad, participa sin embargo de tu eternidad; refrena grandemente su mutabilidad por la dulzura de tu felicísima contemplación, y, adhiriéndose a ti sin caída alguna desde que fue hecha, sobrepasa toda voluble vicisitud de los tiempos. Pero tampoco esta informidad, la tierra invisible y desordenada, fue contada entre los días. Pues donde no hay forma alguna, ni orden alguno, nada viene ni pasa; y donde esto no ocurre, no hay ciertamente días ni vicisitud de espacios temporales.✦
El «siervo» es Moisés, considerado autor del Génesis.
O ueritas, lumen cordis mei, non tenebrae meae loquantur mihi. defluxi ad ista et obscuratus sum, sed hinc, etiam hinc adamaui te. erraui et recordatus sum tui. audiui uocem tuam post me, ut redirem, et uix audiui propter tumultus inpacatorum. et nunc ecce redeo aestuans et anhelans ad fontem tuum. nemo me prohibeat: hunc bibam et hinc uiuam. non ego uita mea sim: male uixi ex me, mors mihi fui: in te reuiuesco. tu me alloquere, tu mihi sermocinare. credidi libris tuis, et uerba eorum arcana ualde.
¡Oh Verdad, luz de mi corazón, que no me hablen mis tinieblas! Me derramé hacia estas cosas y me oscurecí; pero desde aquí, aun desde aquí, te amé. Me extravié y me acordé de ti. Oí tu voz detrás de mí, para que volviera, y apenas la oí por el tumulto de los que no tienen paz. Y ahora, he aquí que vuelvo, ardiente y jadeante, a tu fuente. Que nadie me lo impida: de ella beberé y de ella viviré. Que no sea yo mi vida: viví mal por mí mismo, fui muerte para mí; en ti revivo. Háblame tú, conversa tú conmigo. He creído en tus libros, y sus palabras son muy misteriosas.✦
Ez 3,12.
iam dixisti mihi, domine, uoce forti in aurem interiorem. quia tu aeternus es, solus habens inmortalitatem, quoniam ex nulla specie motuue mutaris nec temporibus uariatur uoluntas tua, quia non est immortalis uoluntas, quae alia et alia est. hoc in conspectu tuo claret mihi et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. item dixisti mihi, domine, uoce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque substantias, quae non sunt quod tu es et tamen sunt, tu fecisti: hoc solum a te non est, quod non est; motusque uoluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia talis motus delictum atque peccatum est, et quod nullius peccatum aut tibi nocet aut perturbat ordinem imperii tui uel in primo uel in imo. hoc in conspectu tuo claret mihi et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
Ya me dijiste, Señor, con voz fuerte, en el oído interior, que tú eres eterno, el único que posee la inmortalidad, porque no cambias por forma ni movimiento alguno, ni tu voluntad varía con los tiempos, ya que no es inmortal una voluntad que es ahora una y luego otra. Esto es claro para mí en tu presencia; que lo sea más y más, te lo ruego, y que en esa manifestación persevere yo sobrio bajo tus alas. También me dijiste, Señor, con voz fuerte, en el oído interior, que todas las naturalezas y sustancias que no son lo que tú eres, y sin embargo son, las hiciste tú —solo no procede de ti lo que no es, y el movimiento de la voluntad que se aparta de ti, que eres, hacia lo que es menos, porque tal movimiento es delito y pecado—, y que el pecado de nadie te daña a ti ni perturba el orden de tu imperio, ni en lo más alto ni en lo más bajo. Esto es claro para mí en tu presencia; que lo sea más y más, te lo ruego, y que en esa manifestación persevere yo sobrio bajo tus alas.✦
1 Tim 6,16; cf. Sal 16,8; 35,8.
Item dixisti mihi uoce forti in aurem interiorem, quod nec illa creatura tibi coaeterna est, cuius uoluptas tu solus es teque perseuerantissima castitate hauriens mutabilitatem suam nusquam et numquam exerit et te sibi semper praesente, ad quem toto affectu se tenet, non habens futurum quod expectet nec in praeteritum traiciens quod meminerit, nulla uice uariatur nec in tempora ulla distenditur. o beata, si qua ista est, inhaerendo beatitudini tuae, beata sempiterno inhabitatore te atque inlustratore suo! nec inuenio, quid libentius appellandum existimem caelum caeli domino quam domum tuam contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in aliud, mentem puram concordissime unam stabilimento pacis sanctorum spirituum, ciuium ciuitatis tuae in caelestibus super ista caelestia.
También me dijiste, con voz fuerte, en el oído interior, que ni siquiera es coeterna contigo aquella criatura cuyo deleite eres tú solo, y que, bebiéndote con castidad perseverantísima, no despliega nunca ni en ninguna parte su mutabilidad; y, teniéndote siempre presente a ti, a quien se adhiere con todo su afecto, sin tener futuro que esperar ni trasladar al pasado algo que recordar, no varía con mudanza alguna ni se distiende en tiempo alguno. ¡Oh dichosa, si es que existe, por su adhesión a tu dicha; dichosa por ti, su eterno morador e iluminador! Y no encuentro qué juzgue más digno de llamarse el cielo del cielo para el Señor que tu casa, que contempla tu delicia sin desfallecimiento alguno que la haga salir hacia otra cosa: mente pura, unida en perfectísima concordia por el firme fundamento de la paz de los espíritus santos, ciudadanos de tu ciudad en los cielos, por encima de estos cielos.✦
Sal 113,16.
Vnde intellegat anima, cuius peregrinatio longinqua facta est, si iam sitit tibi, si iam factae sunt ei lacrimae suae panis, dum dicitur ei per singulos dies: ubi est deus tuus? si iam petit a te unam et hanc requirit, ut inhabitet in domo tua per omnes dies uitae suae? et quae uita eius nisi tu? et qui dies tui nisi aeternitas tua, sicut anni tui, qui non deficiunt, quia idem ipse es? hinc ergo intellegat anima, quae potest, quam longe super omnia tempora sis aeternus, quando tua domus, quae peregrinata non est, quamuis non sit tibi coaeterna, tamen indesinenter et indeficienter tibi cohaerendo nullam patitur uicissitudinem temporum. hoc in conspectu tuo claret mihi et magis magisque clarescat, oro te, atque in hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
Por ello entienda el alma, cuya peregrinación se ha hecho lejana, si tiene ya sed de ti, si sus lágrimas se han convertido ya en su pan, mientras le dicen cada día: ¿Dónde está tu Dios?; si te pide ya una sola cosa, y la busca: habitar en tu casa todos los días de su vida —¿y cuál es su vida sino tú? ¿Y cuáles son tus días sino tu eternidad, como tus años, que no se acaban, porque eres el mismo?—; entienda, pues, de aquí el alma que pueda cuán por encima de todos los tiempos eres eterno, cuando tu casa, que no ha peregrinado, aunque no sea coeterna contigo, adhiriéndose a ti sin cesar y sin desfallecer, no padece vicisitud alguna de los tiempos. Esto es claro para mí en tu presencia; que lo sea más y más, te lo ruego, y que en esta manifestación persevere yo sobrio bajo tus alas.✦
Sal 41,3-4.11; Sal 26,4; Sal 101,28.
Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque infimarum, et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis phantasmatis uagatur et uoluitur, quis nisi talis dicet mihi, quod deminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat informitas, per quam de specie in speciem res mutabatur et uertebatur, possit exhibere uices temporum? omnino enim non potest, quia sine uarietate motionum non sunt tempora: et nulla uarietas, ubi nulla species.
He aquí no sé qué cosa informe en estos cambios de las cosas últimas e ínfimas; ¿y quién me dirá —sino el que vaga y da vueltas con sus fantasías por los vacíos de su corazón—, quién sino un tal me dirá que, disminuida y consumida toda forma, si quedara solo la informidad a través de la cual la cosa se mudaba y transformaba de una forma en otra, podría ofrecer la sucesión de los tiempos? Porque en modo alguno puede, ya que sin variedad de movimientos no hay tiempos; y no hay variedad alguna donde no hay forma alguna.
Quibus consideratis, deus meus, quantum donas, quantum me ad pulsandum excitas quantumque pulsanti aperis, duo reperio, quae fecisti carentia temporibus, cum tibi neutrum coaeternum sit: unum, quod ita formatum est, ut sine ullo defectu contemplationis, sine ullo interuallo mutationis, quamuis mutabile, tamen non mutatum aeternitate atque inconmutabilitate perfruatur; alterum, quod ita informe erat, ut ex qua forma in quam formam uel motionis uel stationis mutaretur, quo tempori subderetur, non haberet. sed hoc ut informe esset, non reliquisti, quoniam fecisti ante omnem diem in principio caelum et terram, haec duo quae dicebam. terra autem inuisibilis erat et inconposita et tenebrae super abyssum. quibus uerbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam speciei priuationem nec tamen ad nihil peruentionem cogitare non possent, unde fieret alterum caelum et terra uisibilis atque conposita et aqua speciosa et quidquid deinceps in constitutione huius mundi non sine diebus factum conmemoratur, quia talia sunt, ut in eis agantur uicissitudines temporum propter ordinatas conmutationes motionum atque formarum.
Consideradas estas cosas, Dios mío, en cuanto me lo concedes, en cuanto me incitas a llamar y en cuanto abres al que llama, encuentro dos cosas que hiciste exentas de tiempos, aunque ninguna de las dos te es coeterna: una, formada de tal modo que, sin desfallecimiento alguno de su contemplación, sin intervalo alguno de cambio, aunque mudable, sin embargo no mudada, goza de la eternidad y de la inmutabilidad; la otra, tan informe que no tenía de qué forma a qué forma, de movimiento o de reposo, mudarse, para quedar sujeta al tiempo. Pero no la dejaste para que permaneciera informe, porque en el principio, antes de todo día, hiciste el cielo y la tierra, estas dos cosas que decía. Y la tierra era invisible y desordenada, y había tinieblas sobre el abismo. Con estas palabras se da a entender la informidad, para que sean conducidos gradualmente quienes no pueden concebir una privación total de forma que, sin embargo, no llegue a la nada; de ella habían de hacerse el otro cielo, y la tierra visible y ordenada, y el agua hermosa, y todo lo que a continuación se recuerda hecho, no sin días, en la constitución de este mundo; porque son cosas tales que en ellas se dan las vicisitudes de los tiempos, a causa de los cambios ordenados de movimientos y de formas.✦
Gn 1,1-2.
Hoc interim sentio, deus meus, cum audio loquentem scripturam tuam: in principio fecit deus caelum et terram: terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum, neque conmemorantem, quoto die feceris haec, sic interim sentio propter illud caelum caeli, caelum intellectuale, ubi est intellectus nosse simul, non ex parte, non in aenigmate, non per speculum, sed ex toto, in manifestatione, facie ad faciem; non modo hoc, modo illud, sed, quod dictum est, nosse simul sine ulla uicissitudine temporum, et propter inuisibilem atque inconpositam terram sine ulla uicissitudine temporum, quae solet habere modo hoc et modo illud, quia ubi nulla species, nusquam est hoc et illud: propter duo haec, primitus formatum et penitus informe, illud caelum, sed caelum caeli, hoc uero terram, sed terram inuisibilem et inconpositam, propter duo haec interim sentio sine commemoratione dierum dicere scripturam tuam: in principio fecit deus caelum et terram. statim quippe subiecit, quam terram dixerit. et quod secundo die commemoratur factum firmamentum et uocatum, caelum insinuat, de quo caelo prius sine diebus sermo locutus sit.
Esto pienso entretanto, Dios mío, cuando oigo a tu Escritura decir: En el principio hizo Dios el cielo y la tierra; y la tierra era invisible y desordenada, y las tinieblas estaban sobre el abismo, sin mencionar en qué día hiciste estas cosas. Así pienso entretanto: [lo dice] a causa de aquel cielo del cielo, el cielo intelectual, donde al entendimiento le es dado conocer a la vez, no en parte, no en enigma, no por espejo, sino en totalidad, en manifestación, cara a cara; no ahora esto, ahora aquello, sino, como se ha dicho, conocer a la vez, sin vicisitud alguna de tiempos; y a causa de la tierra invisible y desordenada, sin vicisitud alguna de tiempos, que suele tener ahora esto y ahora aquello, porque donde no hay forma alguna, en ninguna parte hay esto y aquello. A causa de estas dos cosas, la primeramente formada y la totalmente informe —aquella, el cielo, pero el cielo del cielo; esta, la tierra, pero la tierra invisible y desordenada—, a causa de estas dos cosas, pienso entretanto, dice tu Escritura sin mención de días: En el principio hizo Dios el cielo y la tierra. Pues en seguida añadió de qué tierra hablaba. Y al recordar que el segundo día fue hecho el firmamento y llamado cielo, da a entender de qué cielo había hablado antes la palabra sin [mención de] días.✦
Gn 1,1-2; 1 Co 13,12; cf. Gn 1,6-8.
Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies blandiens paruulis: sed mira profunditas, deus meus, mira profunditas! horror est intendere in eam, horror honoris et tremor amoris. odi hostes eius uehementer: o si occidas eos de gladio bis acuto, et non sint hostes eius! sic enim amo eos occidi sibi, ut uiuant tibi. ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores libri Geneseos: "non" inquiunt "hoc uoluit in his uerbis intellegi spiritus dei, qui per Moysen famulum eius ista conscripsit, non hoc uoluit intellegi, quod tu dicis, sed aliud, quod nos dicimus." quibus ego te arbitro, deus omnium nostrum, ita respondeo.
¡Admirable profundidad la de tus palabras, cuya superficie, he aquí, está delante de nosotros, halagando a los pequeños! Pero ¡admirable profundidad, Dios mío, admirable profundidad! Estremece fijar la mirada en ella: estremecimiento de reverencia y temblor de amor. Odio con vehemencia a sus enemigos: ¡oh, si los mataras con la espada de dos filos, y dejaran de ser sus enemigos! Pues así amo que mueran para sí, para que vivan para ti. Pero he aquí otros, no detractores, sino alabadores del libro del Génesis: «No —dicen—, no quiso el Espíritu de Dios, que escribió esto por medio de Moisés, su siervo, que se entendiera en estas palabras lo que tú dices, sino otra cosa, que decimos nosotros». A estos, siendo tú árbitro, Dios de todos nosotros, respondo así.✦
Cf. Sal 138,22; Sal 149,6. Los «enemigos» y «detractores» del Génesis son sobre todo los maniqueos, que rechazaban el Antiguo Testamento.
Num dicetis falsa esse, quae mihi ueritas uoce forti in aurem interiorem dicit de uera aeternitate creatoris, quod nequaquam eius substantia per tempora uarietur nec eius uoluntas extra eius substantiam sit? unde non eum modo uelle hoc modo uelle illud, sed semel et simul et semper uelle omnia quae uult, non iterum et iterum neque nunc ista nunc illa nec uelle postea quod nolebat aut nolle quod uolebat prius, quia talis uoluntas mutabilis est et omne mutabile aeternum non est; deus autem noster aeternus est. item, quod mihi dicit in aurem interiorem, expectatio rerum uenturarum fit contuitus, cum uenerint, idemque contuitus fit memoria, cum praeterierint: omnis porro intentio, quae ita uariatur, mutabilis est, et omne mutabile aeternum non est: deus autem noster aeternus est. haec colligo atque coniungo et inuenio deum meum, deum aeternum non aliqua noua uoluntate condidisse creaturam nec scientiam eius transitorium aliquid pati.
¿Dirán acaso que es falso lo que la Verdad me dice con voz fuerte, en el oído interior, acerca de la verdadera eternidad del Creador: que su sustancia de ningún modo varía con los tiempos, y que su voluntad no está fuera de su sustancia? De donde [se sigue] que no quiere ahora esto, ahora aquello, sino que quiere de una vez, a la vez y siempre todo lo que quiere; no una y otra vez, ni ahora estas cosas, ahora aquellas, ni querer después lo que no quería, o no querer lo que antes quería, porque tal voluntad es mudable, y todo lo mudable no es eterno; pero nuestro Dios es eterno. Asimismo, lo que me dice en el oído interior: la espera de las cosas venideras se hace visión cuando llegan, y esa misma visión se hace memoria cuando han pasado; ahora bien, toda atención que así varía es mudable, y todo lo mudable no es eterno; pero nuestro Dios es eterno. Reúno y combino estas cosas, y encuentro que mi Dios, el Dios eterno, no creó la criatura por alguna voluntad nueva, y que su ciencia no padece nada transitorio.
Quid ergo dicetis, contradictores? an falsa sunt ista? "non" inquiunt. quid illud? num falsum est omnem naturam formatam materiamue formabilem non esse nisi ab illo, qui summe bonus est, quia summe est? "neque hoc negamus" inquiunt. quid igitur? an illud negatis, sublimem quandam esse creaturam tam casto amore cohaerentem deo uero et uere aeterno, ut, quamuis ei coaeterna non sit, in nullam tamen temporum uarietatem et uicissitudinem ab illo se resoluat et defluat, sed in eius solius ueracissima contemplatione requiescat, quoniam tu, deus, diligenti te, quantum praecipis, ostendis ei te et sufficis ei, et ideo non declinat a te nec a se? haec est domus dei non terrena neque ulla caelesti mole corporea, sed spiritalis et particeps aeternitatis tuae, quia sine labe in aeternum. statuisti enim eam in saeculum et in saeculum saeculi; praeceptum posuisti et non praeteribit. nec tamen tibi coaeterna, quoniam non sine initio: facta est enim.
¿Qué dirán, pues, contradictores? ¿Son falsas estas cosas? «No», dicen. ¿Y esto otro? ¿Es acaso falso que toda naturaleza formada, o materia formable, no existe sino por aquel que es sumamente bueno, porque es sumamente? «Tampoco negamos esto», dicen. ¿Qué, entonces? ¿Niegan acaso que exista una criatura sublime, adherida con amor tan casto al Dios verdadero y verdaderamente eterno que, aunque no le es coeterna, no se desata ni se desliza de él hacia variedad ni vicisitud alguna de tiempos, sino que descansa en la verísima contemplación de él solo; porque tú, Dios, al que te ama cuanto mandas, te muestras a él y le bastas, y por eso no se aparta de ti ni de sí? Esta es la casa de Dios, no terrena ni de masa corpórea celeste alguna, sino espiritual y partícipe de tu eternidad, porque está sin mancha para siempre. Pues la estableciste por los siglos y por los siglos de los siglos; le diste un precepto, y no pasará. Y sin embargo no es coeterna contigo, porque no es sin comienzo: fue hecha, en efecto.✦
Cf. Jn 14,21; Sal 148,6.
Nam etsi non inuenimus tempus ante illam — prior quippe omnium creata est sapientia — nec utique illa sapientia tibi, deus noster, patri suo, plane coaeterna et coaequalis et per quam creata sunt omnia et in quo principio fecisti caelum et terram, sed profecto sapientia, quae creata est, intellectualis natura scilicet, quae contemplatione luminis lumen est — dicitur enim et ipsa, quamuis creata, sapientia; sed quantum interest inter lumen, quod inluminat et quod inluminatur, tantum inter sapientiam, quae creat, et istam, quae creata est, sicut inter iustitiam iustificantem et iustitiam, quae iustificatione facta est; nam et nos dicti sumus iustitia tua; ait enim quidam seruus tuus: ut nos simus iustitia dei in ipso — ergo quia prior omnium creata est quaedam sapientia, quae creata est, mens rationalis et intellectualis castae ciuitatis tuae, matris nostrae, quae sursum est et libera est et aeterna in caelis — quibus caelis, nisi qui te laudant caeli caelorum, quia hoc est et caelum caeli domino? — etsi non inuenimus tempus ante illam, quia et creaturam temporis antecedit quae prior omnium creata est, ante illam tamen est ipsius creatoris aeternitas, a quo facta sumpsit exordium, quamuis non temporis, quia nondum erat tempus, ipsius tamen conditionis suae.
Porque, aunque no encontramos tiempo antes de ella —pues antes que todas las cosas fue creada la sabiduría—, no [se trata], ciertamente, de aquella Sabiduría plenamente coeterna e igual a ti, Dios nuestro, su Padre, por la cual fueron creadas todas las cosas, y que es el Principio en el que hiciste el cielo y la tierra; sino, sin duda, de la sabiduría que fue creada, es decir, la naturaleza intelectual, que es luz por la contemplación de la luz —pues también ella, aunque creada, se llama sabiduría; pero cuanta diferencia hay entre la luz que ilumina y la que es iluminada, tanta hay entre la Sabiduría que crea y esta que fue creada, como entre la justicia que justifica y la justicia que ha sido hecha por la justificación; porque también nosotros hemos sido llamados justicia tuya, pues dice un siervo tuyo: para que seamos justicia de Dios en él—; así pues, ya que antes que todas las cosas fue creada una cierta sabiduría, que fue creada, la mente racional e intelectual de tu casta ciudad, madre nuestra, que está arriba, y es libre, y es eterna en los cielos —¿en qué cielos, sino en los que te alaban, los cielos de los cielos, porque esto es también el cielo del cielo para el Señor?—; aunque no encontramos tiempo antes de ella, porque precede también a la creación del tiempo la que fue creada antes que todas las cosas, antes de ella está, sin embargo, la eternidad del Creador mismo, por quien fue hecha y de quien recibió su comienzo; no comienzo del tiempo, porque todavía no había tiempo, pero sí de su propia condición.✦
Eclo 1,4; 2 Co 5,21; Gal 4,26; 2 Co 5,1; Sal 148,4; Sal 113,16.
El «siervo tuyo» es el apóstol Pablo.
Vnde ita est abs te, deo nostro, ut aliud sit plane quam tu et non id ipsum, et non solum ante illam, sed nec in illa inuenimus tempus, quia est idonea faciem tuam semper uidere nec uspiam deflectitur ab ea; quo fit, ut nulla mutatione uarietur. inest ei tamen ipsa mutabilitas, unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi cohaerens tamquam semper meridies luceret et ferueret ex te. o domus luminosa et speciosa, dilexi decorem tuum et locum habitationis gloriae domini mei, fabricatoris et possessoris tui! tibi suspiret peregrinatio mea, et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in te, quia fecit et me. erraui sicut ouis perdita, sed in umeris pastoris mei, structoris tui, spero me reportari tibi.
Por eso procede de ti, Dios nuestro, de tal modo que es claramente otra cosa que tú y no el Mismo; y no solo no encontramos tiempo antes de ella, sino tampoco en ella, porque es capaz de ver siempre tu rostro y en ninguna parte se aparta de él; por lo cual sucede que no varía con mudanza alguna. Hay en ella, sin embargo, la mutabilidad misma, por la que se volvería tenebrosa y fría si, adhiriéndose a ti con gran amor, no brillara y ardiera por ti como en un perpetuo mediodía. ¡Oh casa luminosa y hermosa, he amado tu belleza y el lugar donde habita la gloria de mi Señor, tu constructor y dueño! Por ti suspire mi peregrinación, y digo a quien te hizo que me posea también a mí en ti, porque me hizo también a mí. Me extravié como oveja perdida, pero en los hombros de mi pastor, tu constructor, espero ser devuelto a ti.✦
Cf. Mt 18,10; Sal 25,8; Sal 118,176; cf. Lc 15,4-5.
Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et Moysen pium famulum dei et libros eius oracula sancti spiritus creditis? estne ista domus dei, non quidem deo coaeterna, sed tamen secundum modum suum aeterna in caelis, ubi uices temporum frustra quaeritis, quia non inuenitis? supergreditur enim omnem distentionem et omne spatium aetatis uolubile, cui semper inhaerere deo bonum est. "est" inquiunt. quid igitur ex his, quae clamauit cor meum ad deum meum, cum audiret interius uocem laudis eius, quid tandem falsum esse contenditis? an quia erat informis materies, ubi propter nullam formam nullus ordo erat? ubi autem nullus ordo erat, nulla esse uicissitudo temporum poterat; et tamen hoc paene nihil in quantum non omnino nihil erat, ab illo utique erat, a quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est. "hoc quoque" aiunt "non negamus".
¿Qué me dicen, contradictores a quienes me dirigía, que sin embargo creen que Moisés fue un siervo piadoso de Dios y que sus libros son oráculos del Espíritu Santo? ¿No es esta la casa de Dios, no coeterna ciertamente con Dios, pero sin embargo, a su manera, eterna en los cielos, donde en vano buscan sucesiones de tiempos, porque no las encuentran? Pues sobrepasa toda distensión y todo espacio voluble de la edad aquella para quien es bueno adherirse siempre a Dios. «Lo es», dicen. ¿Qué es, pues, de las cosas que clamó mi corazón a mi Dios, cuando oía interiormente la voz de su alabanza, qué es, en fin, lo que sostienen que es falso? ¿Acaso que había una materia informe, en la que, por no haber forma alguna, no había orden alguno? Y donde no había orden alguno no podía haber vicisitud alguna de tiempos; y sin embargo, esta casi nada, en cuanto no era absolutamente nada, procedía ciertamente de aquel de quien procede todo lo que es, en la medida en que de algún modo es algo. «Tampoco esto —dicen— lo negamos».✦
2 Co 5,1; Sal 72,28.
Cum his enim uolo coram te aliquid conloqui, deus meus, qui haec omnia, quae intus in mente mea non tacet ueritas tua, uera esse concedunt. nam qui haec negant, latrent quantum uolunt et obstrepant sibi: persuadere conabor, ut quiescant et uiam praebeant ad se uerbo tuo. quod si noluerint et reppulerint me, obsecro, deus meus, ne tu sileas a me. tu loquere in corde meo ueraciter; solus enim sic loqueris; et dimittam eos foris sufflantes in puluerem et excitantes terram in oculos suos et intrem in cubile meum et cantem tibi amatoria gemens inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea et recordans Hierusalem extento in eam sursum corde, Hierusalem patriam meam, Hierusalem matrem meam, teque super eam regnatorem, inlustratorem, patrem, tutorem, maritum, castas et fortes delicias et solidum gaudium et omnia bona ineffabilia, simul omnia, quia unum summum et uerum bonum: et non auertar, donec in eius pacem, matris carissimae, ubi sunt primitiae spiritus mei, unde ista mihi certa sunt, colligas totum quod sum a dispersione et deformitate hac. et conformes atque confirmes in aeternum, deus meus, misericordia mea. cum his autem, qui cuncta illa, quae uera sunt, falsa esse non dicunt honorantes et in culmine sequendae auctoritatis nobiscum constituentes illam per sanctum Moysen editam sanctam scripturam tuam, et tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor. tu esto, deus noster, arbiter inter confessiones meas et contradictiones eorum.
Con estos, en efecto, quiero conversar un poco en tu presencia, Dios mío: con los que conceden que es verdadero todo esto que tu verdad no calla dentro de mi mente. Porque los que lo niegan, que ladren cuanto quieran y se ensordezcan a sí mismos: intentaré persuadirlos de que se calmen y abran camino hacia sí a tu palabra. Y si no quisieran y me rechazaran, te suplico, Dios mío, que no guardes silencio conmigo. Habla tú en mi corazón con verdad, pues solo tú hablas así; y los dejaré fuera, soplando sobre el polvo y levantando tierra contra sus propios ojos, y entraré en mi aposento y te cantaré cantos de amor, gimiendo con gemidos inenarrables en mi peregrinación, y recordando a Jerusalén con el corazón levantado hacia ella: Jerusalén, mi patria; Jerusalén, mi madre; y a ti, que reinas sobre ella, su iluminador, padre, tutor, esposo, sus castas y fuertes delicias, y su gozo sólido, y todos sus bienes inefables, todos a la vez, porque [eres] el único bien sumo y verdadero; y no me apartaré hasta que, en la paz de ella, madre queridísima, donde están las primicias de mi espíritu, de donde me vienen estas certezas, recojas todo lo que soy de esta dispersión y deformidad, y me conformes y me afiances para siempre, Dios mío, misericordia mía. Pero a aquellos que no dicen que son falsas todas aquellas cosas que son verdaderas, que honran esta tu santa Escritura, publicada por medio del santo Moisés, y la colocan con nosotros en la cumbre de la autoridad que se ha de seguir, y que sin embargo nos contradicen en algo, les hablo así. Sé tú, Dios nuestro, árbitro entre mis confesiones y sus contradicciones.✦
Sal 27,1; cf. Mt 6,6; Rom 8,26; Rom 8,23; Sal 58,18.
Dicunt enim: "quamuis uera sint haec, non ea tamen duo Moyses intuebatur, cum reuelante spiritu diceret: in principio fecit deus caelum et terram. non caeli nomine spiritalem uel intellectualem illam creaturam semper faciem dei contemplantem significauit nec terrae nomine informem materiam." quid igitur? "quod nos dicimus" inquiunt "hoc ille uir sensit, hoc uerbis istis elocutus est". quid illud est? "nomine" aiunt "caeli et terrae totum istum uisibilem mundum prius uniuersaliter et breuiter significare uoluit, ut postea digereret dierum enumeratione quasi articulatim uniuersa, quae sancto spiritui placuit sic enuntiare. tales quippe homines erant rudis ille atque carnalis populus, cui loquebatur, ut eis opera dei non nisi sola uisibilia commendanda iudicaret." terram uero inuisibilem et incompositam tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta atque disposita esse cuncta ista uisibilia, quae nota sunt omnibus, non incongruenter informem istam materiem intellegendam esse consentiunt.
Dicen, en efecto: «Aunque esto sea verdad, no eran sin embargo esas dos cosas las que Moisés contemplaba cuando, por revelación del Espíritu, decía: En el principio hizo Dios el cielo y la tierra. No significó con el nombre de cielo aquella criatura espiritual o intelectual que contempla siempre el rostro de Dios, ni con el nombre de tierra la materia informe». ¿Qué, entonces? «Lo que nosotros decimos —responden—, eso pensó aquel varón, eso expresó con estas palabras». ¿Y qué es ello? «Con el nombre de cielo y tierra —dicen— quiso primero significar, de modo universal y breve, todo este mundo visible, para distribuir después, mediante la enumeración de los días, como miembro por miembro, todas las cosas que plugo al Espíritu Santo enunciar así. Pues tales hombres eran aquel pueblo rudo y carnal al que hablaba, que juzgó que no se les debían dar a conocer otras obras de Dios que las solamente visibles». Pero convienen en que no es inadecuado entender como esa materia informe la tierra invisible y desordenada y el abismo tenebroso, a partir de los cuales se muestra a continuación que fueron hechas y dispuestas, a lo largo de aquellos días, todas estas cosas visibles que todos conocen.✦
Gn 1,1.
Quid? si dicat alius eandem informitatem confusionemque materiae caeli et terrae nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste uisibilis cum omnibus naturis, quae in eo manifestissime apparent, qui caeli et terrae nomine saepe appellari solet, conditus atque perfectus est? quid? si dicat et alius caelum et terram quidem inuisibilem uisibilemque naturam non indecenter appellatam ac per hoc uniuersam creaturam, quam fecit in sapientia, id est in principio, deus, huiuscemodi duobus uocabulis esse conprehensam; uerum tamen quia non de ipsa substantia dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt id ipsum, quod deus, et inest quaedam mutabilitas omnibus, siue maneant, sicut aeterna domus dei, siue mutentur, sicut anima hominis et corpus, communem omnium rerum inuisibilium uisibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, unde fieret caelum et terra, id est inuisibilis atque uisibilis iam utraque formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur terra inuisibilis et inconposita et tenebrae super abyssum, ea distinctione, ut terra inuisibilis et inconposita intellegatur materies corporalis ante qualitatem formae, tenebrae autem super abyssum spiritalis materies ante cohibitionem quasi fluentis inmoderationis et ante inluminationem sapientiae?
¿Y qué, si otro dice que esa misma informidad y confusión de la materia fue insinuada primero con el nombre de cielo y tierra, porque de ella fue creado y acabado este mundo visible, con todas las naturalezas que en él aparecen de manera manifiesta, al cual se suele llamar a menudo con el nombre de cielo y tierra? ¿Y qué, si otro dice también que no sin propiedad se ha llamado cielo y tierra a la naturaleza invisible y a la visible, y que, por consiguiente, toda la creación que Dios hizo en la sabiduría, es decir, en el Principio, está comprendida en estos dos vocablos; pero que, como todas las cosas fueron hechas no de la sustancia misma de Dios, sino de la nada, porque no son el Mismo que Dios es, y hay en todas una cierta mutabilidad, ya permanezcan, como la casa eterna de Dios, ya cambien, como el alma y el cuerpo del hombre, la materia común de todas las cosas invisibles y visibles, todavía informe pero ciertamente formable, de la que se harían el cielo y la tierra, es decir, la criatura invisible y la visible, ya formadas una y otra, fue enunciada con estas palabras con que se la llamaría tierra invisible y desordenada y tinieblas sobre el abismo; con esta distinción: que por tierra invisible y desordenada se entienda la materia corporal antes de la cualidad de la forma, y por tinieblas sobre el abismo, la materia espiritual antes de que se refrenara su desmesura, como fluida, y antes de la iluminación de la sabiduría?✦
Cf. Sal 103,24.
Est adhuc quod dicat, si quis alius uelit, non scilicet iam perfectas atque formatas inuisibiles uisibilesque naturas caeli et terrae nomine significari, cum legitur: in principio fecit deus caelum et terram, sed ipsam adhuc informem inchoationem rerum formabilem creabilemque materiam his nominibus appellatam, quod in ea iam essent ista confusa, nondum qualitatibus formisque distincta, quae nunc iam digesta suis ordinibus uocantur caelum et terra, illa spiritalis, haec corporalis creatura.
Todavía puede decir otra cosa quien quiera: que, cuando se lee: En el principio hizo Dios el cielo y la tierra, no se significan con el nombre de cielo y tierra las naturalezas invisibles y visibles ya acabadas y formadas, sino que con estos nombres se llama al comienzo todavía informe de las cosas, la materia formable y creable, porque en ella estaban ya confusas, todavía no distinguidas por sus cualidades y formas, estas cosas que ahora, ordenadas ya en sus rangos, se llaman cielo y tierra: aquella, la criatura espiritual; esta, la corporal.
Quibus omnibus auditis et consideratis nolo uerbis contendere; ad nihil enim utile est nisi ad subuersionem audientium. ad aedificationem autem bona est lex, si quis ea legitime utatur, quia finis eius est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta; et nouit magister noster, in quibus duobus praeceptis totam legem prophetasque suspenderit. quae mihi ardenter confitenti, deus meus, lumen oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diuersa in his uerbis intellegi possint, quae tamen uera sint? quid, inquam, mihi obest, si aliud ego sensero quam sensit alius eum sensisse, qui scripsit? omnes quidem, qui legimus, nitimur hoc indagare atque conprehendere, quod uoluit ille quem legimus, et cum eum ueridicum credimus, nihil, quod falsum esse uel nouimus uel putamus, audemus eum existimare dixisse. dum ergo quisque conatur id sentire in scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit, quid mali est, si hoc sentiat, quod tu, lux omnium ueridicarum mentium, ostendis uerum esse, etiamsi non hoc sensit ille, quem legit, cum et ille uerum nec tamen hoc senserit?
Oídas y consideradas todas estas cosas, no quiero contender con palabras, pues no sirve para nada sino para la perdición de los oyentes. Pero para la edificación la ley es buena, si uno usa de ella legítimamente, porque su fin es la caridad, que procede de un corazón puro, de una conciencia buena y de una fe no fingida; y sabe nuestro Maestro de qué dos preceptos hizo depender toda la ley y los profetas. A mí, que confieso esto con ardor, Dios mío, luz de mis ojos en lo oculto, ¿qué daño me hace que puedan entenderse en estas palabras cosas diversas, si todas son verdaderas? ¿Qué daño me hace, digo, si yo entiendo algo distinto de lo que otro entiende que entendió el que escribió? Todos los que leemos nos esforzamos, ciertamente, por rastrear y comprender lo que quiso decir aquel a quien leemos; y, creyéndolo veraz, no nos atrevemos a pensar que dijo nada que sepamos o creamos que es falso. Así pues, mientras cada uno se esfuerza por entender en las santas Escrituras lo que en ellas entendió el que las escribió, ¿qué mal hay si entiende algo que tú, luz de todas las mentes veraces, muestras que es verdadero, aunque no lo haya entendido aquel a quien lee, ya que también él entendió algo verdadero, aunque no esto?✦
2 Tim 2,14; 1 Tim 1,8.5; cf. Mt 22,40.
Verum est enim, domine, fecisse te caelum et terram. uerum est esse principium sapientiam tuam, in qua fecisti omnia. item uerum est, quod mundus iste uisibilis habet magnas partes suas caelum et terram breui conplexione factarum omnium conditarumque naturarum. et uerum est, quod omne mutabile insinuat notitiae nostrae quandam informitatem, qua formam capit uel qua mutatur et uertitur. uerum est nulla tempora perpeti quod ita cohaeret formae incommutabili, ut, quamuis sit mutabile, non mutetur. uerum est informitatem, quae prope nihil est, uices temporum habere non posse. uerum est, quod, unde fit aliquid, potest quodam genere locutionis habere iam nomen eius rei, quae inde fit: unde potuit uocari caelum et terra quaelibet informitas, unde factum est caelum et terra. uerum est omnium formatorum nihil esse informi uicinius quam terram et abyssum. uerum est, quod non solum creatum atque formatum sed etiam quidquid creabile atque formabile est tu fecisti, ex quo sunt omnia. uerum est omne, quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum.
Porque es verdad, Señor, que tú hiciste el cielo y la tierra. Es verdad que el Principio es tu sabiduría, en la que hiciste todas las cosas. Es verdad, asimismo, que este mundo visible tiene como sus grandes partes el cielo y la tierra, breve compendio de todas las naturalezas hechas y creadas. Y es verdad que todo lo mudable sugiere a nuestro conocimiento una cierta informidad, por la que recibe forma, o por la que se muda y transforma. Es verdad que no padece tiempo alguno lo que de tal modo se adhiere a la forma inmutable que, aunque sea mudable, no se muda. Es verdad que la informidad, que es casi nada, no puede tener sucesiones de tiempos. Es verdad que aquello de lo que se hace algo puede, por un cierto modo de hablar, tener ya el nombre de la cosa que de ello se hace; por lo cual pudo llamarse cielo y tierra cualquier informidad de la que se hicieron el cielo y la tierra. Es verdad que, de todas las cosas formadas, nada hay más cercano a lo informe que la tierra y el abismo. Es verdad que no solo lo creado y formado, sino también todo lo que es creable y formable, lo hiciste tú, de quien proceden todas las cosas. Es verdad que todo lo que se forma de lo informe es primero informe y después formado.✦
1 Co 8,6.
Ex his omnibus ueris, de quibus non dubitant, quorum interiori oculo talia uidere donasti et qui Moysen, famulum tuum, in spiritu ueritatis locutum esse immobiliter credunt, ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus intellegibilem atque sensibilem uel spiritalem corporalemque creaturam; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus uniuersam istam molem corporei mundi huius cum omnibus quas continet manifestis notisque naturis; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit informem materiam creaturae spiritalis et corporalis; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus informem materiam creaturae corporalis, ubi confusum adhuc erat caelum et terra, quae nunc iam distincta atque formata in istius mundi mole sentimus; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in ipso exordio faciendi atque operandi fecit deus informem materiam confuse habentem caelum et terram, unde formata nunc eminent et apparent cum omnibus, quae in eis sunt.
De todas estas verdades, de las que no dudan aquellos a cuyo ojo interior concediste ver tales cosas, y que creen inquebrantablemente que Moisés, tu siervo, habló en espíritu de verdad; de todas ellas, pues, toma una para sí el que dice: «En el principio hizo Dios el cielo y la tierra; es decir, en su Verbo, coeterno con él, hizo Dios la criatura inteligible y la sensible, o la espiritual y la corporal»; otra, el que dice: «En el principio hizo Dios el cielo y la tierra; es decir, en su Verbo, coeterno con él, hizo Dios toda esta mole del mundo corpóreo, con todas las naturalezas manifiestas y conocidas que contiene»; otra, el que dice: «En el principio hizo Dios el cielo y la tierra; es decir, en su Verbo, coeterno con él, hizo la materia informe de la criatura espiritual y de la corporal»; otra, el que dice: «En el principio hizo Dios el cielo y la tierra; es decir, en su Verbo, coeterno con él, hizo Dios la materia informe de la criatura corporal, donde estaban todavía confusos el cielo y la tierra, que ahora percibimos ya distintos y formados en la mole de este mundo»; otra, el que dice: «En el principio hizo Dios el cielo y la tierra; es decir, en el comienzo mismo de su hacer y de su obrar, hizo Dios la materia informe que contenía confusamente el cielo y la tierra, de la cual, ya formados, sobresalen ahora y aparecen con todo lo que hay en ellos».
Item quod adtinet ad intellectum uerborum sequentium, ex illis omnibus ueris aliud sibi tollit, qui dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, id est corporale illud, quod fecit deus, adhuc materies erat corporearum rerum informis, sine ordine, sine luce; aliud qui dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum, id est hoc totum, quod caelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat, unde fieret caelum corporeum et terra corporea cum omnibus quae in eis sunt corporeis sensibus nota; aliud qui dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, id est hoc totum, quod caelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat, unde fieret caelum intellegibile quod alibi dicitur caelum caeli — et terra, scilicet omnis natura corporea, sub quo nomine intellegatur etiam hoc caelum corporeum, id est unde fieret omnis inuisibilis uisibilisque creatura; aliud qui dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, non illam informitatem nomine caeli et terrae scriptura appellauit, sed iam erat, inquit, ipsa informitas, quam terram inuisibilem et inconpositam tenebrosamque abyssum nominauit, de qua caelum et terram deum fecisse praedixerat, spiritalem scilicet corporalemque creaturam; aliud qui dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, id est informitas quaedam iam materies erat, unde caelum et terram deum fecisse scriptura praedixit, totam scilicet corpoream mundi molem in duas maximas partes superiorem atque inferiorem distributam cum omnibus quae in eis sunt usitatis notisque creaturis.
Asimismo, en lo que toca a la inteligencia de las palabras que siguen, de todas aquellas verdades toma una para sí el que dice: «Y la tierra era invisible y desordenada, y las tinieblas estaban sobre el abismo; es decir, aquello corporal que hizo Dios era todavía materia informe de las cosas corpóreas, sin orden, sin luz»; otra, el que dice: «Y la tierra era invisible y desordenada, y las tinieblas estaban sobre el abismo; es decir, todo esto que se ha llamado cielo y tierra era todavía materia informe y tenebrosa, de la que se harían el cielo corpóreo y la tierra corpórea, con todo lo que hay en ellos conocido por los sentidos corporales»; otra, el que dice: «Y la tierra era invisible y desordenada, y las tinieblas estaban sobre el abismo; es decir, todo esto que se ha llamado cielo y tierra era todavía materia informe y tenebrosa, de la que se harían el cielo inteligible, que en otro lugar se llama cielo del cielo, y la tierra, es decir, toda la naturaleza corpórea, bajo cuyo nombre se entiende también este cielo corpóreo; esto es, de la que se haría toda la criatura invisible y visible»; otra, el que dice: «Y la tierra era invisible y desordenada, y las tinieblas estaban sobre el abismo: no llamó la Escritura con el nombre de cielo y tierra a aquella informidad, sino que ya existía —dice— la informidad misma, a la que llamó tierra invisible y desordenada y abismo tenebroso, y de la cual había dicho antes que Dios hizo el cielo y la tierra, es decir, la criatura espiritual y la corporal»; otra, el que dice: «Y la tierra era invisible y desordenada, y las tinieblas estaban sobre el abismo; es decir, una cierta informidad era ya la materia de la que, según dijo antes la Escritura, Dios hizo el cielo y la tierra, esto es, toda la mole corpórea del mundo, distribuida en dos grandes partes, la superior y la inferior, con todas las criaturas habituales y conocidas que hay en ellas».✦
Gn 1,2; Sal 113,16.
Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita temptauerit: "si non uultis hanc informitatem materiae caeli et terrae nomine appellatam uideri, erat ergo aliquid, quod non fecerat deus, unde caelum et terram faceret; neque enim scriptura narrauit, quod istam materiem deus fecerit, nisi intellegamus eam caeli et terrae aut solius terrae uocabulo significatam, cum diceretur: in principio fecit deus caelum et terram, ut id, quod sequitur: terra autem erat inuisibilis et inconposita, quamuis informem materiam sic placuerit appellare, non tamen intellegamus nisi eam, quam fecit deus in eo, quod perscriptum est: fecit caelum et terram," respondebunt assertores duarum istarum sententiarum, quas extremas posuimus, aut illius aut illius, cum haec audierint, et dicent: "informem quidem istam materiam non negamus a deo factam, deo, a quo sunt omnia bona ualde, quia, sicut dicimus amplius bonum esse quod creatum atque formatum est, ita fatemur minus bonum esse quod factum est creabile atque formabile, sed tamen bonum: non autem conmemorasse scripturam, quod hanc informitatem fecerit deus, sicut alia multa non commemorauit, ut Cherubim et Seraphim, et quae apostolus distincte ait, sedes, dominationes, principatus, potestates, quae tamen omnia deum fecisse manifestum est. aut si in eo, quod dictum est: fecit caelum et terram, conprehensa sunt omnia, quid de aquis dicimus, super quas ferebatur spiritus dei? si enim terra nominata simul intelleguntur, quomodo iam terrae nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas aquas uidemus? aut si ita accipitur, cur ex eadem informitate scriptum est factum firmamentum et uocatum caelum neque scriptum est factas esse aquas? non enim adhuc informes sunt et inuisae, quas ita decora specie fluere cernimus. aut si tunc acceperunt istam speciem, cum dixit deus: congregetur aqua, quae est sub firmamento, ut congregatio sit ipsa formatio, quid respondebitur de aquis, quae super firmamentum sunt, quia neque informes tam honorabilem sedem accipere meruissent nec scriptum est, qua uoce formatae sint? unde si aliquid Genesis tacuit deum fecisse, quod tamen deum fecisse nec sana fides nec certus ambigit intellectus, nec ideo ulla sobria doctrina dicere audebit istas aquas coaeternas deo, quia in libro Geneseos commemoratas quidem audimus, ubi autem factae sint, non inuenimus, cur non informem quoque illam materiem, quam scriptura haec terram inuisibilem et inconpositam tenebrosamque abyssum appellat, docente ueritate intellegamus ex deo factam esse de nihilo ideoque illi non esse coaeternam, quamuis ubi facta sit omiserit enuntiare ista narratio?"
Pues si alguien intentara oponerse a estas dos últimas opiniones de este modo: «Si no quieren que parezca que esta informidad de la materia ha sido llamada con el nombre de cielo y tierra, entonces había algo que Dios no había hecho, de lo cual hiciera el cielo y la tierra; pues la Escritura no ha narrado que Dios hiciera esta materia, a no ser que entendamos que está significada con el vocablo de cielo y tierra, o de tierra sola, cuando se dijo: En el principio hizo Dios el cielo y la tierra, de modo que lo que sigue: Y la tierra era invisible y desordenada, aunque se haya querido llamar así a la materia informe, no lo entendamos sino de aquella que Dios hizo en lo que está escrito: Hizo el cielo y la tierra»; los defensores de estas dos opiniones que hemos puesto en último lugar, de una o de otra, al oír esto responderán y dirán: «No negamos, ciertamente, que esta materia informe fue hecha por Dios, el Dios de quien proceden todas las cosas muy buenas; porque, así como decimos que es un bien mayor lo que ha sido creado y formado, así confesamos que es un bien menor lo que ha sido hecho creable y formable, pero bien al fin. Lo que decimos es que la Escritura no mencionó que Dios hiciera esta informidad, como no mencionó otras muchas cosas, como los querubines y los serafines, y las que el Apóstol enumera distintamente: tronos, dominaciones, principados, potestades, todas las cuales es manifiesto que Dios hizo. O, si en lo que se dijo: Hizo el cielo y la tierra, está todo comprendido, ¿qué decimos de las aguas sobre las cuales se cernía el Espíritu de Dios? Pues si se entienden comprendidas al nombrar la tierra, ¿cómo se entiende ya con el nombre de tierra la materia informe, cuando vemos aguas tan hermosas? O, si así se entiende, ¿por qué está escrito que de esa misma informidad fue hecho el firmamento y llamado cielo, y no está escrito que fueran hechas las aguas? Porque no son ya informes e invisibles las que vemos correr con tan bella forma. O, si recibieron esa forma cuando dijo Dios: Reúnase el agua que está bajo el firmamento, de modo que la reunión sea la formación misma, ¿qué se responderá de las aguas que están sobre el firmamento? Porque, siendo informes, no habrían merecido recibir un lugar tan honroso, y no está escrito con qué palabra fueron formadas. Por eso, si el Génesis calló que Dios hiciera algo que, sin embargo, ni la fe sana ni el entendimiento cierto dudan que Dios hizo, y no por eso ninguna doctrina sobria se atreverá a decir que esas aguas son coeternas con Dios, porque las oímos mencionadas en el libro del Génesis, pero no encontramos dónde fueron hechas, ¿por qué no hemos de entender también, enseñándolo la verdad, que aquella materia informe, que esta Escritura llama tierra invisible y desordenada y abismo tenebroso, fue hecha por Dios de la nada y que, por tanto, no le es coeterna, aunque esta narración haya omitido decir dónde fue hecha?».✦
Gn 1,31; cf. Is 6,2; Col 1,16; Gn 1,2; Gn 1,6-9.
His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meae, quam tibi confiteor scienti deo meo, duo uideo dissensionum genera oboriri posse, cum aliquid a nuntiis ueracibus per signa enuntiatur, unum, si de ueritate rerum, alterum, si de ipsius qui enuntiat uoluntate dissensio est. aliter enim quaerimus de creaturae conditione, quid uerum sit, aliter autem quid in his uerbis Moyses, egregius domesticus fidei tuae, intellegere lectorem auditoremque uoluerit. in illo primo genere discedant a me omnes, qui ea, quae falsa sunt, se scire arbitrantur. in hoc item altero discedant a me omnes, qui ea quae falsa sunt Moysen dixisse arbitrantur. coniungar autem illis, domine, in te et delecter cum eis in te, qui ueritate tua pascuntur in latitudine caritatis, et accedamus simul ad uerba libri tui et quaeramus in eis uoluntatem tuam per uoluntatem famuli tui, cuius calamo dispensasti ea.
Oídas, pues, y consideradas estas cosas según la capacidad de mi debilidad, que te confieso a ti, mi Dios, que la conoces, veo que pueden surgir dos clases de desacuerdos cuando mensajeros veraces enuncian algo por medio de signos: uno, si el desacuerdo es sobre la verdad de las cosas; otro, si es sobre la intención del mismo que las enuncia. Pues de un modo indagamos qué es verdad acerca de la creación de las criaturas, y de otro qué quiso Moisés, insigne servidor de la casa de tu fe, que el lector y el oyente entendieran con estas palabras. En la primera clase, apártense de mí todos los que creen saber cosas que son falsas. En la otra, apártense igualmente de mí todos los que creen que Moisés dijo cosas que son falsas. Pero únase yo, Señor, en ti a aquellos, y deléiteme con ellos en ti, que se apacientan de tu verdad en la anchura de la caridad; y acerquémonos juntos a las palabras de tu libro, y busquemos en ellas tu voluntad a través de la voluntad de tu siervo, por cuya pluma nos las dispensaste.✦
«Servidor de la casa de tu fe» traduce domesticus fidei tuae (cf. Gal 6,10).
Sed quis nostrum sic inuenit eam inter tam multa uera, quae in illis uerbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quaerentibus, ut tam fidenter dicat hoc sensisse Moysen atque hoc in illa narratione uoluisse intellegi, quam fidenter dicit hoc uerum esse, siue ille hoc senserit siue aliud? ecce enim, deus meus, ego seruus tuus, qui uoui tibi sacrificium confessionis in his litteris et oro, ut ex misericordia tua reddam tibi uota mea, ecce ego quam fidenter dico in tuo uerbo incommutabili omnia te fecisse, inuisibilia et uisibilia, numquid tam fidenter dico non aliud quam hoc adtendisse Moysen, cum scriberet: in principio fecit deus caelum et terram, quia non, sicut in tua ueritate hoc certum uideo, ita in eius mente uideo id eum cogitasse, cum haec scriberet? potuit enim cogitare in ipso faciendi exordio, cum diceret: in principio; potuit et caelum et terram hoc loco nullam iam formatam perfectamque naturam siue spiritalem siue corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem uelle intellegi. uideo quippe uere potuisse dici, quidquid horum diceretur, sed quid horum in his uerbis ille cogitauerit, non ita uideo, quamuis siue aliquid horum siue quid aliud, quod a me conmemoratum non est, tantus uir ille mente conspexerit, cum haec uerba promeret, uerum eum uidisse apteque id enuntiauisse non dubitem.
Pero ¿quién de nosotros encuentra esa [voluntad], entre tantas verdades como se ofrecen a los que buscan en aquellas palabras, entendidas de uno y otro modo, de suerte que diga con tanta seguridad: «Esto pensó Moisés y esto quiso que se entendiera en aquella narración», como dice con seguridad: «Esto es verdad», ya pensara él esto, ya otra cosa? He aquí, Dios mío, que yo, tu siervo, que te he prometido en este escrito un sacrificio de confesión, y te ruego que por tu misericordia te cumpla mis votos, he aquí que yo, que digo con tanta seguridad que en tu Verbo inmutable hiciste todas las cosas, las invisibles y las visibles, ¿acaso digo con igual seguridad que Moisés no atendió a otra cosa sino a esta cuando escribía: En el principio hizo Dios el cielo y la tierra? Porque no veo en su mente que él pensara esto cuando escribía estas cosas, del modo como veo esto cierto en tu verdad. Pues pudo pensar en el comienzo mismo de la acción de hacer cuando decía: En el principio; pudo también querer que se entendiera en este lugar, por el cielo y la tierra, no una naturaleza ya formada y acabada, espiritual o corporal, sino una y otra incoadas y todavía informes. Veo, en efecto, que pudo decirse con verdad cualquiera de estas cosas que se dijera; pero cuál de ellas pensó él con estas palabras no lo veo igualmente; aunque, ya contemplara con su mente tan gran varón alguna de ellas, ya alguna otra que yo no he mencionado, cuando profería estas palabras, no dudaría de que vio la verdad y la enunció con propiedad.✦
Cf. Sal 49,14; Sal 21,26; Col 1,16.
Nemo iam mihi molestus sit dicendo mihi: "non hoc sensit Moyses, quod tu dicis, sed hoc sensit, quod ego dico." si enim mihi diceret: "unde scis hoc sensisse Moysen, quod de his uerbis eius eloqueris?" aequo animo ferre deberem et responderem fortasse, quae superius respondi uel aliquanto uberius, si esset durior. cum uero dicit: "non hoc ille sensit, quod tu dicis, sed quod ego dico" neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit, utrumque uerum esse, o uita pauperum, deus meus, in cuius sinu non est contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter tales feram; qui non mihi hoc dicunt, quia diuini sunt et in corde famuli tui uiderunt quod dicunt, sed quia superbi sunt nec nouerunt Moysi sententiam, sed amant suam, non quia uera est, sed quia sua est. alioquin et aliam ueram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando uerum dicunt, non quia ipsorum, sed quia uerum est: et ideo iam nec ipsorum est, quia uerum est. si autem ideo ament illud, quia uerum est, iam et ipsorum est et meum est, quoniam in commune omnium est ueritatis amatorum. illud autem, quod contendunt non hoc sensisse Moysen, quod ego dico, sed quod ipsi dicunt, nolo, non amo, quia etsi ita est, tamen ista temeritas non scientiae, sed audaciae est, nec uisus, sed tyfus eam peperit. ideoque, domine, tremenda sunt iudicia tua, quoniam ueritas tua nec mea est nec illius aut illius, sed omnium nostrum, quos ad eius communionem publice uocas, terribiliter admonens nos, ut nolimus eam habere priuatam, ne priuemur ea. nam quisquis id, quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi proprie uindicat et suum uult esse quod omnium est, a communi propellitur ad sua, hoc est a ueritate ad mendacium. qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur.
Que nadie me moleste ya diciéndome: «No pensó Moisés lo que tú dices, sino que pensó lo que digo yo». Porque si me dijera: «¿Cómo sabes que Moisés pensó lo que tú expones acerca de estas palabras suyas?», debería tomarlo con ánimo sereno, y respondería quizá lo que respondí más arriba, o algo más extensamente, si fuera más obstinado. Pero cuando dice: «No pensó él lo que tú dices, sino lo que digo yo», y sin embargo no niega que lo que decimos uno y otro sea verdad, ¡oh vida de los pobres, Dios mío, en cuyo seno no hay contradicción!, haz llover sobre mi corazón mansedumbre, para que soporte con paciencia a tales hombres; los cuales no me dicen esto porque sean adivinos y hayan visto en el corazón de tu siervo lo que dicen, sino porque son soberbios, y no conocen el pensamiento de Moisés, sino que aman el suyo, no porque sea verdadero, sino porque es suyo. De otro modo amarían igualmente otro que fuera verdadero, como yo amo lo que ellos dicen cuando dicen verdad, no porque sea de ellos, sino porque es verdad; y por eso ya no es de ellos, porque es verdad. Y si lo aman porque es verdad, ya es de ellos y es mío, puesto que es común a todos los amantes de la verdad. Pero eso que sostienen, que Moisés no pensó lo que yo digo, sino lo que dicen ellos, no lo quiero, no lo amo; porque, aunque así fuera, esa temeridad no es de ciencia, sino de audacia, y no la engendró la visión, sino la hinchazón del orgullo. Por eso, Señor, son temibles tus juicios, porque tu verdad no es mía, ni de este ni de aquel, sino de todos nosotros, a quienes llamas públicamente a su comunión, advirtiéndonos de manera terrible que no queramos tenerla como privada, para no ser privados de ella. Pues cualquiera que reivindica como propio lo que tú propones a todos para que lo disfruten, y quiere que sea suyo lo que es de todos, es empujado de lo común a lo suyo, es decir, de la verdad a la mentira. Porque el que dice mentira, de lo suyo habla.✦
«Hinchazón del orgullo» traduce tyfus (del griego typhos, «humo», vanidad). Juego de palabras latino entre priuatam («privada») y priuemur («seamos privados»).
Jn 8,44.
Adtende, iudex optime, deus, ipsa ueritas, adtende, quid dicam contradictori huic, adtende; coram te enim dico et coram fratribus meis, qui legitime utuntur lege usque ad finem caritatis; adtende et uide, quid ei dicam, si placet tibi. hanc enim uocem huic refero fraternam et pacificam: si ambo uidemus uerum esse quod dicis et ambo uidemus uerum esse quod dico, ubi, quaeso, id uidemus? nec ego utique in te nec tu in me, sed ambo in ipsa quae supra mentes nostras est inconmutabili ueritate. cum ergo de ipsa domini dei nostri luce non contendamus, cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic uidere non possumus, ut uidetur inconmutabilis ueritas, quando, si ipse Moyses apparuisset nobis atque dixisset: "hoc cogitaui", nec sic eam uideremus, sed crederemus? non itaque supra quam scriptum est unus pro altero infletur aduersus alterum. diligamus dominum deum nostrum ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente nostra et proximum nostrum sicut nosmet ipsos. propter quae duo praecepta caritatis sensisse Moysen, quidquid in illis libris sensit, nisi crediderimus, mendacem faciemus dominum, cum de animo conserui aliter quam ille docuit opinamur. iam uide, quam stultum sit in tanta copia uerissimarum sententiarum, quae de illis uerbis erui possunt, temere adfirmare, quam earum Moyses potissimum senserit, et perniciosis contentionibus ipsam offendere caritatem, propter quam dixit omnia, cuius dicta conamur exponere.
Atiende, Juez óptimo, Dios, Verdad misma; atiende a lo que voy a decir a este contradictor, atiende; pues lo digo delante de ti y delante de mis hermanos, que usan legítimamente de la ley hasta su fin, la caridad; atiende y mira lo que le digo, si te place. Porque le dirijo estas palabras fraternas y pacíficas: «Si ambos vemos que es verdad lo que tú dices, y ambos vemos que es verdad lo que yo digo, ¿dónde, te pregunto, lo vemos? Ciertamente ni yo en ti ni tú en mí, sino ambos en la misma verdad inmutable que está por encima de nuestras mentes. Así pues, si no disputamos sobre la luz misma del Señor, nuestro Dios, ¿por qué disputamos sobre el pensamiento del prójimo, que no podemos ver como se ve la verdad inmutable, cuando, aunque el mismo Moisés se nos hubiera aparecido y nos hubiera dicho: “Esto pensé”, ni aun así lo veríamos, sino que lo creeríamos? Que nadie, pues, por encima de lo que está escrito, se infle a favor de uno contra otro. Amemos al Señor, nuestro Dios, con todo el corazón, con toda el alma, con toda nuestra mente, y a nuestro prójimo como a nosotros mismos. Si no creemos que Moisés pensó todo lo que pensó en aquellos libros en función de estos dos preceptos de la caridad, haremos mentiroso al Señor, al opinar acerca del ánimo de nuestro consiervo de otro modo que como él enseñó. Mira ya cuán necio es, en tan gran abundancia de sentencias verdaderísimas como pueden extraerse de aquellas palabras, afirmar temerariamente cuál de ellas pensó principalmente Moisés, y ofender con perniciosas disputas a la caridad misma, por la cual dijo todas las cosas aquel cuyas palabras tratamos de exponer».✦
1 Tim 1,8.5; 1 Co 4,6; Dt 6,5; Mt 22,37-39.
Et tamen ego, deus meus, celsitudo humilitatis meae et requies laboris mei, qui audis confessiones meas et dimittis peccata mea, quoniam tu mihi praecipis, ut diligam proximum meum sicut me ipsum, non possum minus credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem abs te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille eoque loci me constituisses, ut per seruitutem cordis ac linguae meae litterae illae dispensarentur, quae tanto post essent omnibus gentibus profuturae et per uniuersum orbem tanto auctoritatis culmine omnium falsarum superbarumque doctrinarum uerba superaturae. uellem quippe, si tunc ego essem Moyses — ex eadem namque massa omnes uenimus; et quid est homo, nisi quia memor es eius? — uellem ergo, si tunc ego essem quod ille et mihi abs te Geneseos liber scribendus adiungeretur, talem mihi eloquendi facultatem dari et eum texendi sermonis modum, ut neque illi, qui nondum queunt intellegere quemadmodum creat deus, tamquam excedentia uires suas dicta recusarent et illi, qui hoc iam possunt, in quamlibet ueram sententiam cogitando uenissent, eam non praetermissam in paucis uerbis tui famuli reperirent, et si alius aliam uidisset in luce ueritatis, nec ipsa in eisdem uerbis intellegenda deesset.
Y sin embargo yo, Dios mío, altura de mi humildad y descanso de mi trabajo, que oyes mis confesiones y perdonas mis pecados, puesto que tú me mandas que ame a mi prójimo como a mí mismo, no puedo creer de Moisés, tu siervo fidelísimo, que recibiera de ti un don menor que el que yo desearía y anhelaría que se me diera, si hubiera nacido en el tiempo en que él nació y me hubieras puesto en aquel lugar, para que, por el servicio de mi corazón y de mi lengua, se dispensaran aquellas letras que tanto tiempo después habían de aprovechar a todas las gentes y, desde tan alta cumbre de autoridad, habían de vencer en todo el orbe las palabras de todas las doctrinas falsas y soberbias. Querría, en efecto, si entonces yo fuera Moisés —pues todos venimos de la misma masa; ¿y qué es el hombre, sino porque te acuerdas de él?—, querría, pues, si entonces fuera yo lo que él fue y se me encomendara escribir el libro del Génesis, que se me diera tal facultad de expresión y tal manera de tejer el discurso que, ni los que todavía no pueden entender cómo crea Dios rechazaran mis palabras como superiores a sus fuerzas, y los que ya pueden, a cualquier sentencia verdadera a la que hubieran llegado pensando, la encontraran no omitida en las pocas palabras de tu siervo; y si otro hubiera visto otra a la luz de la verdad, tampoco esa faltara, para ser entendida en esas mismas palabras.✦
Sal 8,5. La «masa» es el género humano, salido de Adán (cf. Rom 9,21).
Sicut enim fons in paruo loco uberior est pluribusque riuis in ampliora spatia fluxum ministrat quam quilibet eorum riuorum, qui per multa locorum ab eodem fonte deducitur, ita narratio dispensatoris tui sermocinaturis pluribus profutura paruo sermonis modulo scatet fluenta liquidae ueritatis, unde sibi quisque uerum, quod de his rebus potest, hic illud, ille illud, per longiores loquellarum anfractus trahat. alii enim cum haec uerba legunt uel audiunt, cogitant deum quasi hominem aut quasi aliquam mole inmensa praeditam potestatem nouo quodam et repentino placito extra se ipsam tamquam locis distantibus fecisse caelum et terram, duo magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur, et cum audiunt: dixit deus: fiat illud, et factum est illud, cogitant uerba coepta et finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum transitum statim existeret quod iussum est ut existeret, et si quid forte aliud hoc modo ex familiaritate carnis opinantur. in quibus adhuc paruulis animalibus, dum isto humillimo genere uerborum tamquam materno sinu eorum gestatur infirmitas, salubriter aedificatur fides, qua certum habeant et teneant deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili uarietate circumspicit. quorum si quispiam quasi uilitatem dictorum aspernatus extra nutritorias cunas superba inbeccillitate se extenderit, heu! cadet miser et, domine deus, miserere, ne inplumem pullum conculcent qui transeunt uiam, et mitte angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut uiuat, donec uolet.
Pues así como una fuente, en un lugar pequeño, es más abundante y proporciona caudal a más arroyos, para espacios más amplios, que cualquiera de los arroyos que de esa misma fuente se derivan por muchos lugares, así la narración de tu dispensador, destinada a aprovechar a muchos que habían de discurrir sobre ella, hace brotar, en una pequeña medida de palabras, corrientes de verdad límpida, de las que cada uno saque para sí la verdad que pueda acerca de estas cosas, este esta, aquel aquella, por rodeos más largos de palabras. Porque algunos, cuando leen u oyen estas palabras, piensan a Dios como un hombre, o como una potencia dotada de una mole inmensa, que por una decisión nueva y repentina hizo, fuera de sí misma, como en lugares distantes, el cielo y la tierra, dos grandes cuerpos, arriba y abajo, en los que estuvieran contenidas todas las cosas; y cuando oyen: Dijo Dios: Hágase esto, y esto se hizo, piensan en palabras que empiezan y terminan, que suenan en el tiempo y pasan, tras cuyo paso existiera al punto lo que se mandó que existiera; y cualquier otra cosa que quizá imaginan de este modo por su familiaridad con la carne. En ellos, que son todavía como animalillos pequeños, mientras su debilidad es llevada por este humildísimo género de palabras como en un regazo materno, se edifica saludablemente la fe, por la que tienen y mantienen como cierto que Dios hizo todas las naturalezas que sus sentidos contemplan alrededor con admirable variedad. Y si alguno de ellos, despreciando como vil lo dicho, con soberbia debilidad se lanza fuera de la cuna que lo nutre, ¡ay!, caerá el desdichado. Y tú, Señor Dios, ten piedad, para que los que pasan por el camino no pisoteen al polluelo implume, y envía a tu ángel que lo devuelva al nido, para que viva hasta que pueda volar.✦
«Dispensador»: Moisés, administrador de la palabra divina (cf. 1 Co 4,1).
Alii uero, quibus haec uerba non iam nidus, sed opaca frutecta sunt, uident in eis latentes fructus et uolitant laetantes et garriunt scrutantes et carpunt eos. uident enim, cum haec uerba legunt uel audiunt, tua, deus, aeterne stabili permansione cuncta praeterita et futura tempora superari nec tamen quicquam esse temporalis creaturae, quod tu non feceris, cuius uoluntas, quia id est quod tu, nullo modo mutata uel quae antea non fuisset, exorta uoluntate fecisti omnia, non de te similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem informem, quae formaretur per similitudinem tuam recurrens in te unum pro captu ordinato, quantum cuique rerum suo genere datum est, et fierent omnia bona ualde, siue maneant circa te, siue gradatim remotiore distantia per tempora et locos pulchras uariationes faciant aut patiantur. uident haec et gaudent in luce ueritatis tuae, quantulum hic ualent.
Otros, en cambio, para quienes estas palabras ya no son nido, sino umbrosos matorrales, ven en ellas frutos escondidos, y revolotean alegres, y gorjean escudriñándolos, y los picotean. Pues ven, cuando leen u oyen estas palabras, que tú, Dios, con tu permanencia eterna y estable, sobrepasas todos los tiempos pasados y futuros, y que, sin embargo, no hay nada de la criatura temporal que tú no hayas hecho; que tú, cuya voluntad es lo mismo que tú, sin una voluntad cambiada en modo alguno, ni nacida cuando antes no existía, hiciste todas las cosas: no de ti una semejanza tuya, forma de todas las cosas, sino de la nada una desemejanza informe, que se formara por tu semejanza, volviendo a ti, el Uno, según su capacidad ordenada, en cuanto a cada cosa le ha sido dado en su género; y que todas las cosas fueron hechas muy buenas, ya permanezcan junto a ti, ya, alejándose gradualmente a mayor distancia en los tiempos y en los lugares, produzcan o padezcan hermosas variaciones. Ven estas cosas y se gozan a la luz de tu verdad, en lo poco que aquí pueden.✦
Gn 1,31. La «semejanza tuya, forma de todas las cosas» es el Verbo, el Hijo.
Et alius eorum intendit in id, quod dictum est: in principio fecit deus, et respicit sapientiam principium, quia et loquitur ipsa nobis. alius itidem intendit in eadem uerba et principium intellegit exordium rerum conditarum et sic accipit: in principio fecit, ac si diceretur: primo fecit. atque in eis, qui intellegunt in principio, quod in sapientia fecit caelum et terram, alius eorum ipsum caelum et terram, creabilem materiam caeli et terrae, sic esse credit cognominatam, alius iam formatas distinctasque naturas, alius unam formatam eandemque spiritalem caeli nomine, aliam informem corporalis materiae terrae nomine. qui autem intellegunt in nominibus caeli et terrae adhuc informem materiam, de qua formaretur caelum et terra, nec ipsi uno more id intellegunt, sed alius, unde consummaretur intellegibilis sensibilisque creatura, alius tantum, unde sensibilis moles ista corporea sinu grandi continens perspicuas promptasque naturas. nec illi uno modo, qui iam dispositas digestasque creaturas caelum et terram uocari hoc loco credunt, sed alius inuisibilem atque uisibilem, alius solam uisibilem, in qua luminosum caelum suspicimus et terram caliginosam quaeque in eis sunt.
Y uno de ellos atiende a lo que se dijo: En el principio hizo Dios, y ve en el Principio la Sabiduría, porque también ella nos habla. Otro atiende igualmente a las mismas palabras y entiende por principio el comienzo de las cosas creadas, y lo toma así: En el principio hizo, como si se dijera: «primeramente hizo». Y entre los que entienden en el principio en el sentido de que en la sabiduría hizo el cielo y la tierra, uno cree que así se llamó al cielo y la tierra mismos, es decir, a la materia creable del cielo y de la tierra; otro, a las naturalezas ya formadas y distintas; otro, a una formada, y esta espiritual, con el nombre de cielo, y a otra informe, la materia corporal, con el nombre de tierra. Y los que entienden en los nombres de cielo y tierra la materia todavía informe de la que se formarían el cielo y la tierra, tampoco ellos lo entienden de una sola manera, sino que uno [entiende] aquella de la que se completaría la criatura inteligible y la sensible; otro, solo aquella de la que [se haría] esta mole sensible y corpórea, que contiene en su gran seno las naturalezas manifiestas y visibles. Ni tampoco son de una sola opinión los que creen que en este lugar se llaman cielo y tierra las criaturas ya dispuestas y ordenadas, sino que uno [entiende] la invisible y la visible; otro, solo la visible, en la que contemplamos el cielo luminoso y la tierra oscura y cuanto hay en ellos.✦
Cf. Jn 8,25 y XI.8.10.
At ille, qui non aliter accipit: in principio fecit, quam si diceretur: primo fecit, non habet quomodo ueraciter intellegat caelum et terram, nisi materiam caeli et terrae intellegat, uidelicet uniuersae, id est intellegibilis corporalisque creaturae. si enim iam formatam uelit uniuersam, recte ab eo quaeri poterit, si hoc primo fecit deus, quid fecerit deinceps, et post uniuersitatem non inueniet ac per hoc audiet inuitus: "quomodo illud primo, si postea nihil?" cum uero dicit primo informem, deinde formatam, non est absurdus, si modo est idoneus discernere, quid praecedat aeternitate, quid tempore, quid electione, quid origine: aeternitate, sicut deus omnia; tempore, sicut flos fructum; electione, sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. in his quattuor primum et ultimum, quae conmemoraui, difficillime intelleguntur, duo media facillime. namque rara uisio est et nimis ardua conspicere, domine, aeternitatem tuam inconmutabiliter mutabilia facientem ac per hoc priorem. quis deinde sic acutum cernat animo, ut sine labore magno dinoscere ualeat, quomodo sit prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus sonus et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod non est non potest? sic est prior materies quam id, quod ex ea fit, non ideo prior, quia ipsa efficit, cum potius fiat, nec prior interuallo temporis. neque enim priore tempore sonos edimus informes sine cantu et eos posteriore tempore in formam cantici coaptamus aut fingimus, sicut ligna, quibus arca, uel argentum, quo uasculum fabricatur; tales quippe materiae tempore etiam praecedunt formas rerum, quae fiunt ex eis. at in cantu non ita est. cum enim cantatur, auditur sonus eius, non prius informiter sonat et deinde formatur in cantum. quod enim primo utcumque sonuerit, praeterit, nec ex eo quicquam reperies, quod resumptum arte conponas: et ideo cantus in sono suo uertitur, qui sonus eius materies eius est. idem quippe formatur, ut cantus sit. et ideo, sicut dicebam, prior materies sonandi quam forma cantandi: non per faciendi potentiam prior; neque enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti animae subiacet ex corpore, de quo cantum faciat; nec tempore prior: simul enim cum cantu editur; nec prior electione: non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus est non tantum sonus uerum etiam speciosus sonus. sed prior est origine, quia non cantus formatur, ut sonus sit, sed sonus formatur, ut cantus sit. hoc exemplo qui potest intellegat materiam rerum primo factam et appellatam caelum et terram, quia inde facta sunt caelum et terra, nec tempore primo factam, quia formae rerum exserunt tempora, illa autem erat informis iamque in temporibus simul animaduertitur, nec tamen de illa narrari aliquid potest, nisi uelut tempore prior sit, cum pendatur extremior, quia profecto meliora sunt formata quam informia, et praecedatur aeternitate creatoris, ut esset de nihilo, unde aliquid fieret.
Pero el que no entiende En el principio hizo de otro modo que si se dijera «primeramente hizo», no tiene cómo entender con verdad el cielo y la tierra sino entendiendo la materia del cielo y de la tierra, es decir, de toda la creación, esto es, de la criatura inteligible y de la corporal. Porque si quiere [entender] la creación entera ya formada, con razón podrá preguntársele: si esto hizo Dios primero, ¿qué hizo después? Y después del universo no encontrará nada, y por eso oirá, a su pesar: «¿Cómo [fue] aquello lo primero, si después no hubo nada?». Pero cuando dice que primero [fue] informe y después formada, no es absurdo, con tal que sea capaz de discernir qué precede por eternidad, qué por tiempo, qué por elección, qué por origen: por eternidad, como Dios a todas las cosas; por tiempo, como la flor al fruto; por elección, como el fruto a la flor; por origen, como el sonido al canto. De estos cuatro, el primero y el último que he mencionado se entienden con grandísima dificultad; los dos de en medio, con grandísima facilidad. Pues es visión rara y demasiado ardua contemplar, Señor, tu eternidad, que hace inmutablemente las cosas mudables, y que por eso es anterior. Y luego, ¿quién verá con mente tan aguda que pueda distinguir sin gran trabajo cómo es el sonido anterior al canto, por cuanto el canto es sonido formado, y puede ciertamente existir algo no formado, pero no puede formarse lo que no existe? Así es la materia anterior a lo que de ella se hace; no anterior porque ella lo haga, puesto que más bien es hecha; ni anterior por intervalo de tiempo. Pues no emitimos en un tiempo anterior sonidos informes sin canto, para ajustarlos o modelarlos en un tiempo posterior en forma de cántico, como las maderas con que se fabrica un arca, o la plata con que se fabrica un vaso; tales materias, en efecto, preceden también en el tiempo a las formas de las cosas que se hacen de ellas. Pero en el canto no es así. Pues cuando se canta, se oye su sonido; no suena primero informemente y después se forma en canto. Porque lo que primero haya sonado de cualquier modo, pasa, y no encontrarás nada de ello que puedas retomar y componer con arte; y por eso el canto se realiza en su sonido, y ese sonido es su materia. Pues ese mismo [sonido] es formado para que sea canto. Y por eso, como decía, la materia del sonar es anterior a la forma del cantar: no anterior por poder de hacer, pues el sonido no es artífice del canto, sino que, procedente del cuerpo, está sometido al alma que canta, para que haga de él un canto; ni anterior en el tiempo, pues se emite a la vez que el canto; ni anterior por elección, pues no es mejor el sonido que el canto, ya que el canto es no solo sonido, sino sonido hermoso. Pero es anterior por origen, porque no se forma el canto para que sea sonido, sino que se forma el sonido para que sea canto. Con este ejemplo, quien pueda, entienda que la materia de las cosas fue hecha primero y llamada cielo y tierra, porque de ella fueron hechos el cielo y la tierra; pero no fue hecha primero en el tiempo, porque las formas de las cosas son las que hacen surgir los tiempos, y ella era informe, y solo se la advierte ya en los tiempos, a la vez que ellas; y, sin embargo, no puede narrarse nada de ella sino como si fuera anterior en el tiempo, aunque se la estime en último lugar, porque sin duda son mejores las cosas formadas que las informes; y es precedida por la eternidad del Creador, para que existiera, sacado de la nada, aquello de lo que algo se hiciera.
In hac diuersitate sententiarum uerarum concordiam pariat ipsa ueritas, et deus noster misereatur nostri, ut legitime lege utamur, praecepti fine, pura caritate. ac per hoc, si quis quaerit ex me, quid horum Moyses, tuus ille famulus, senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. si tibi non confiteor, nescio et scio tamen illas ueras esse sententias exceptis carnalibus, de quibus quantum existimaui locutus sum. quos tamen bonae spei paruulos haec uerba libri tui non territant alta humiliter et pauca copiose; sed omnes, quos in eis uerbis uera cernere ac dicere fateor, diligamus nos inuicem pariterque diligamus te, deum nostrum, fontem ueritatis, si non uana, sed ipsam sitimus, eundemque famulum tuum, scripturae huius dispensatorem, spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc eum te reuelante, cum haec scriberet, adtendisse credamus, quod in eis maxime et luce ueritatis et fruge utilitatis excellit.
En esta diversidad de opiniones verdaderas, que la verdad misma engendre la concordia, y que nuestro Dios tenga misericordia de nosotros, para que usemos legítimamente de la ley, según el fin del precepto, la caridad pura. Y por eso, si alguien me pregunta cuál de estas cosas pensó Moisés, ese siervo tuyo, no serían estas las palabras de mis confesiones si no te confesara: «No lo sé». Y sin embargo sé que aquellas opiniones son verdaderas, exceptuadas las carnales, de las que he hablado cuanto he juzgado [conveniente]. Pero a estos pequeños de buena esperanza no los aterran estas palabras de tu libro, que dicen cosas altas con humildad y pocas cosas con abundancia. Más bien, todos los que, lo confieso, vemos y decimos cosas verdaderas en esas palabras, amémonos unos a otros, y te amemos igualmente a ti, nuestro Dios, fuente de la verdad, si no tenemos sed de vanidades, sino de ella misma; y honremos a ese siervo tuyo, dispensador de esta Escritura, lleno de tu Espíritu, de tal modo que creamos que, al escribir estas cosas, por revelación tuya atendió a lo que en ellas sobresale más, tanto por la luz de la verdad como por el fruto de la utilidad.✦
Cf. 1 Tim 1,8.5; cf. Dt 6,5; Mt 22,37-39.
Ita cum alius dixerit: "hoc sensit, quod ego", et alius: "immo illud, quod ego", religiosius me arbitror dicere: cur non utrumque potius, si utrumque uerum est, et si quid tertium et si quid quartum et si quid omnino aliud uerum quispiam in his uerbis uidet, cur non illa omnia uidisse credatur, per quem deus unus sacras litteras uera et diuersa uisuris multorum sensibus temperauit? ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio, si ad culmen auctoritatis aliquid scriberem, sic mallem scribere, ut quod ueri quisque de his rebus capere posset, mea uerba resonarent, quam ut unam ueram sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem ceteras, quarum falsitas me non posset offendere. nolo itaque, deus meus, tam praeceps esse, ut hoc illum uirum de te meruisse non credam. sensit ille omnino in his uerbis atque cogitauit, cum ea scriberet, quidquid hic ueri potuimus inuenire et quidquid nos non potuimus aut nondum potuimus et tamen in eis inueniri potest.
Así, cuando uno diga: «Pensó lo que yo», y otro: «No, sino lo que yo», creo hablar con más piedad si digo: ¿por qué no más bien ambas cosas, si ambas son verdaderas? Y si alguien ve en estas palabras una tercera, y una cuarta, y en absoluto cualquier otra verdad, ¿por qué no creer que las vio todas aquel por medio del cual el Dios único acomodó las sagradas letras a los sentidos de muchos, que habían de ver en ellas cosas verdaderas y diversas? Yo ciertamente —y lo declaro sin temor desde mi corazón—, si escribiera algo para la cumbre de la autoridad, preferiría escribir de modo que mis palabras hicieran resonar cualquier verdad que cada uno pudiera captar acerca de estas cosas, antes que poner con mayor claridad una sola opinión verdadera, de modo que excluyera las demás, cuya falsedad no podría ofenderme [porque no son falsas]. No quiero, pues, Dios mío, ser tan precipitado que no crea que aquel varón mereció esto de ti. Él pensó y tuvo en la mente, sin duda, al escribir estas palabras, todo lo que de verdadero hemos podido encontrar aquí, y todo lo que nosotros no hemos podido, o no hemos podido todavía, encontrar, y que sin embargo puede encontrarse en ellas.
Postremo, domine, qui deus es et non caro et sanguis, si quid homo minus uidit, numquid et spiritum tuum bonum, qui deducet me in terra recta, latere potuit, quidquid eras in eis uerbis tu ipse reuelaturus legentibus posteris, etiamsi ille, per quem dicta sunt, unam fortassis ex multis ueris sententiam cogitauit? quod si ita est, sit igitur illa quam cogitauit ceteris excelsior, nobis autem, domine, aut ipsam demonstras aut quam placet alteram ueram, ut, siue nobis hoc quod etiam illi homini tuo siue aliud ex eorundem uerborum occasione patefacias, tu tamen pascas, non error inludat. ecce, domine deus meus, quam multa de paucis uerbis, quam multa, oro te, scripsimus! quae nostrae uires, quae tempora omnibus libris tuis ad istum modum sufficient? sine me itaque breuius in eis confiteri tibi et eligere unum aliquid quod tu inspiraueris uerum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi multa occurrere poterunt, ea fide confessionis meae, ut, si hoc dixero, quod sensit minister tuus, recte atque optime — id enim conari me oportet — quod si assecutus non fuero, id tamen dicam, quod mihi per eius uerba tua ueritas dicere uoluerit, quae illi quoque dixit quod uoluit.
Finalmente, Señor, que eres Dios y no carne y sangre, si el hombre vio algo menos, ¿acaso pudo ocultarse también a tu Espíritu bueno, que me conducirá a la tierra recta, todo lo que tú mismo ibas a revelar en esas palabras a los lectores futuros, aunque aquel por medio de quien se dijeron haya pensado quizá una sola opinión entre muchas verdaderas? Si es así, sea, pues, más excelsa que las demás aquella que él pensó; pero a nosotros, Señor, o nos muestras esa misma, u otra verdadera que te plazca, de modo que, ya nos descubras lo mismo que a aquel hombre tuyo, ya otra cosa con ocasión de las mismas palabras, seas tú quien nos apaciente y no el error quien nos engañe. He aquí, Señor Dios mío, cuántas cosas hemos escrito sobre pocas palabras, ¡cuántas, te ruego! ¿Qué fuerzas nuestras, qué tiempos bastarán para todos tus libros de esta manera? Déjame, pues, confesarte en ellos más brevemente, y escoger una sola cosa que tú me inspires, verdadera, cierta y buena, aunque se me ocurran muchas, donde muchas podrán ocurrírseme; con esta fidelidad de mi confesión: que, si digo lo que pensó tu ministro, [lo diga] recta y óptimamente —pues eso es lo que debo intentar—; y, si no lo alcanzo, diga sin embargo lo que tu Verdad haya querido decirme por medio de sus palabras, la cual también a él le dijo lo que quiso.✦
Sal 142,10.
Fuente del texto original: Texto latino: edición de Pius Knöll, CSEL 33 (Viena, 1896; dominio público), transcripción digital de Open Greek and Latin (csel-dev), CC BY-SA 4.0. La columna latina se distribuye con esa misma licencia.