Saltar al contenido
OriGen Biblioteca de Conciencia Activa
‹ San Agustín: Confesiones
Cristianismo · San Agustín: Confesiones

Libro VI

Liber sextus

1.1

Spes mea a iuuentute mea, ubi mihi eras et quo recesseras? an uero non tu feceras me et discreueras me a quadrupedibus et uolatilibus caeli? sapientiorem me feceras, et ambulabam per tenebras et lubricum et quaerebam te foris a me et non inueniebam deum cordis mei; et ueneram in profundum maris et diffidebam et desperabam de inuentione ueri. iam uenerat ad me mater pietate fortis, terra marique me sequens et in periculis omnibus de te secura. nam et per marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi uiatores, cum perturbantur, consolari solent, pollicens eis peruentionem cum salute, quia hoc ei tu per uisum pollicitus eras. et inuenit me periclitantem quidem grauiter desperatione indagandae ueritatis, sed tamen ei cum indicassem non me quidem iam esse manichaeum, sed neque catholicum christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exiluit laetitia, cum iam secura fieret ex ea parte miseriae meae, in qua me tamquam mortuum resuscitandum tibi flebat et feretro cogitationis offerebat, ut diceres filio uiduae: iuuenis, tibi dico, surge, et reuiuesceret et inciperet loqui et traderes illum matri suae. nulla ergo turbulenta exultatione trepidauit cor eius, cum audisset ex tanta parte iam factum, quod tibi cotidie plangebat ut fieret, ueritatem me nondum adeptum, sed falsitati iam ereptum: inmo uero quia certa erat, quod restabat te daturum, qui totum promiseras, placidissime et pectore pleno fiduciae respondit mihi credere se in Christo, quod, priusquam de hac uita emigraret, me uisura esset fidelem catholicum. et hoc quidem mihi. tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrimas densiores, ut accelerares adiutorium et inluminares tenebras meas, et studiosius ad ecclesiam currere et in Ambrosi ora suspendi, ad fontem salientis aquae in uitam aeternam. diligebat autem illum uirum sicut angelum dei, quod per illum cognouerat me interim ad illam ancipitem fluctuationem iam esse perductum, per quam transiturum me ab aegritudine ad sanitatem intercurrente artiore periculo quasi per accessionem, quam criticam medici uocant, certa praesumebat.

Esperanza mía desde mi juventud, ¿dónde estabas para mí y adónde te habías retirado? ¿Acaso no me habías hecho tú y me habías distinguido de los cuadrúpedos y de las aves del cielo? Me habías hecho más sabio que ellos, y yo andaba entre tinieblas y por terreno resbaladizo, y te buscaba fuera de mí, y no encontraba al Dios de mi corazón; y había llegado a lo profundo del mar, y desconfiaba y desesperaba de hallar la verdad. Ya había venido a mí mi madre, fuerte por su piedad, siguiéndome por tierra y por mar, y segura de ti en todos los peligros. Porque en medio de los riesgos del mar consolaba incluso a los marineros, que suelen consolar a los viajeros inexpertos del abismo cuando se asustan, y les prometía que llegarían a salvo, porque eso se lo habías prometido tú en una visión. Y me encontró en grave peligro por la desesperación de hallar la verdad; pero cuando le indiqué que ya no era maniqueo, aunque tampoco cristiano católico, no saltó de alegría como si hubiera oído algo inesperado, pues ya estaba tranquila respecto de aquella parte de mi miseria por la que me lloraba ante ti como a un muerto que había de ser resucitado, y me presentaba [ante ti] en el féretro de su pensamiento, para que dijeras al hijo de la viuda: Joven, a ti te digo, levántate; y reviviera y comenzara a hablar, y lo entregaras a su madre. No se agitó, pues, su corazón con ninguna alegría turbulenta al oír que estaba ya hecha en tan gran parte la cosa que cada día te pedía llorando que se hiciera: que, si bien yo no había alcanzado aún la verdad, había sido ya arrancado de la falsedad. Al contrario, como estaba segura de que tú, que lo habías prometido todo, le darías lo que faltaba, me respondió con toda calma y con el pecho lleno de confianza que creía en Cristo que, antes de partir de esta vida, me vería católico fiel. Y esto me dijo a mí. A ti, en cambio, fuente de las misericordias, [te dirigía] oraciones y lágrimas más abundantes, para que apresuraras tu auxilio e iluminaras mis tinieblas; y corría con más afán a la iglesia y quedaba pendiente de los labios de Ambrosio, como de la fuente del agua que salta hasta la vida eterna. Amaba a aquel hombre como a un ángel de Dios, porque había sabido que por él había sido yo conducido entretanto a aquel estado de fluctuación incierta, por el que presumía con seguridad que yo pasaría de la enfermedad a la salud, después de un peligro más agudo, como a través de lo que los médicos llaman crisis.✦

2.2

Itaque cum ad memorias sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes et panem et merum adtulisset atque ab ostiario prohiberetur, ubi hoc episcopum uetuisse cognouit, tam pie atque oboedienter amplexa est, ut ipse mirarer, quam facile accusatrix potius consuetudinis suae quam disceptatrix illius prohibitionis effecta sit. non enim obsidebat spiritum eius uinulentia eamque stimulabat in odium ueri amor uini, sicut plerosque mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis sicut ad potionem aquatam madidi nausiant: sed illa cum attulisset canistrum cum sollemnibus epulis praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum pro suo palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat, et si multae essent quae illo modo uidebantur honorandae memoriae defunctorum, idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat, quo iam non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo cum suis praesentibus per sorbitiones exiguas partiretur, quia pietatem ibi quaerebat, non uoluptatem. itaque ubi conperit a praeclaro praedicatore atque antistite pietatis praeceptum esse ista non fieri nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla occasio se ingurgitandi daretur ebriosis, et quia illa quasi parentalia superstitioni gentilium essent simillima, abstinuit se libentissime et pro canistro pleno terrenis fructibus plenum purgatioribus uotis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat, ut et quod posset daret egentibus et sic communicatio dominici corporis illic celebraretur, cuius passionis imitatione immolati et coronati sunt martyres. sed tamen uidetur mihi, domine deus meus — et ita est in conspectu tuo de hac re cor meum — non facile fortasse de hac amputanda consuetudine matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut Ambrosium diligebat. quem propter salutem meam maxime diligebat, eam uero ille propter eius religiosissimam conuersationem, qua in bonis operibus tam feruens spiritu frequentabat ecclesiam, ita ut saepe erumperet, cum me uideret, in eius praedicationem gratulans mihi, quod talem matrem haberem, nesciens, qualem illa filium, qui dubitabam de illis omnibus et inueniri posse uiam uitae minime putabam.

Así, cuando, como solía hacer en África, llevó a las capillas de los mártires gachas, pan y vino puro, y el portero se lo impidió, en cuanto supo que el obispo lo había prohibido lo acató con tanta piedad y obediencia que yo mismo me admiraba de la facilidad con que se convirtió en acusadora de su costumbre antes que en impugnadora de aquella prohibición. Porque no se adueñaba de su espíritu la afición al vino, ni el amor al vino la empujaba al odio de la verdad, como a muchos hombres y mujeres que, empapados [de vino], sienten náuseas ante el cántico de la sobriedad como ante una bebida aguada. Ella, en cambio, cuando llevaba su cesta con los manjares rituales, que había de probar y repartir, no ponía más que un solo vasito, templado a su paladar muy sobrio, del que tomaba por cortesía; y si eran muchas las memorias de difuntos que parecía que debían honrarse de aquel modo, llevaba de una a otra aquel mismo único vaso para ponerlo en todas partes, y lo compartía, no solo muy aguado sino también muy tibio, con los suyos que estaban presentes, en sorbos pequeños, porque allí buscaba la piedad y no el placer. Así pues, cuando supo que aquel ilustre predicador y prelado de la piedad había ordenado que no se hicieran estas cosas, ni siquiera por los que las hacían con sobriedad, para no dar a los borrachos ocasión alguna de atiborrarse, y porque aquellas especies de parentalias eran muy semejantes a la superstición de los gentiles, se abstuvo de muy buena gana, y aprendió a llevar a las memorias de los mártires, en lugar de una cesta llena de frutos de la tierra, un pecho lleno de votos más puros, para dar lo que podía a los necesitados, y para que así se celebrara allí la comunión del cuerpo del Señor, a imitación de cuya pasión fueron inmolados y coronados los mártires. Pero, sin embargo, me parece, Señor Dios mío —y así está mi corazón sobre esto en tu presencia—, que quizá mi madre no habría cedido fácilmente en cortar esta costumbre si se lo hubiera prohibido otro a quien no amara como a Ambrosio. A él lo amaba muchísimo por mi salvación, y él a ella, por su vida religiosísima, con la que, ferviente de espíritu en las buenas obras, frecuentaba la iglesia; de modo que a menudo, al verme, prorrumpía en alabanzas de ella, felicitándome por tener tal madre, sin saber qué hijo tenía ella: uno que dudaba de todas aquellas cosas y no creía en absoluto que pudiera encontrarse el camino de la vida.✦

3.3

Nec iam ingemescebam orando, ut subuenires mihi, sed ad quaerendum intentus et ad disserendum inquietus erat animus meus ipsumque Ambrosium felicem quendam hominem secundum saeculum opinabar, quem sic tantae potestates honorarent: caelibatus tantum eius mihi laboriosus uidebatur. quid autem ille spei gereret, aduersus ipsius excellentiae temtamenta quid luctaminis haberet quidue solaminis in aduersis, et occultum os eius, quod erat in corde eius, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret, nec conicere noueram nec expertus eram. nec ille sciebat aestus meos nec foueam periculi mei. non enim quaerere ab eo poteram quod uolebam, sicut uolebam, secludentibus me ab eius aure atque ore cateruis negotiosorum hominum, quorum infirmitatibus seruiebat: cum quibus quando non erat, quod perexiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis aut lectione animum. sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas et cor intellectum rimabatur, uox autem et lingua quiescebant. saepe, cum adessemus — non enim uetabatur quisquam ingredi aut ei uenientem nuntiari mos erat — sic eum legentem uidimus tacite et aliter numquam sedentesque in diuturno silentio — quis enim tam intento esse oneri auderet? — discedebamus et coniectabamus eum paruo ipso tempore, quod reparandae menti suae nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum nolle in aliud auocari et cauere fortasse, ne auditore suspenso et intento, si qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere esset necesse aut de aliquibus difficilioribus dissertare quaestionibus atque huic operi temporibus inpensis minus quam uellet uoluminum euolueret, quamquam et causa seruandae uocis, quae illi facillime obtundebatur, poterat esse iustior tacite legendi. quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille uir agebat.

Ya no gemía orando para que me socorrieras, sino que mi espíritu estaba atento a buscar e inquieto por discutir; y al mismo Ambrosio lo tenía por un hombre feliz según el mundo, al que tan grandes autoridades honraban así; solo su celibato me parecía penoso. Pero qué esperanza llevaba dentro, qué luchas tenía contra las tentaciones de su misma eminencia, o qué consuelo en las adversidades, y qué sabrosos gozos rumiaba la boca oculta de su corazón con tu pan, ni sabía conjeturarlo ni lo había experimentado. Tampoco él conocía mis inquietudes ni la fosa de mi peligro. Porque no podía preguntarle lo que quería como quería, pues me apartaban de sus oídos y de su boca las multitudes de gentes ocupadas en asuntos, a cuyas flaquezas servía; y el poquísimo tiempo en que no estaba con ellos, o reparaba su cuerpo con el sustento necesario, o su espíritu con la lectura. Cuando leía, sus ojos recorrían las páginas y su corazón escudriñaba el sentido, pero su voz y su lengua descansaban. Muchas veces, estando nosotros presentes —porque a nadie se le prohibía entrar, ni había costumbre de anunciarle al que llegaba—, lo vimos leer así, en silencio, y nunca de otro modo; y, después de estar sentados largo tiempo en silencio —pues ¿quién se atrevería a importunar a alguien tan concentrado?—, nos marchábamos, y conjeturábamos que, en aquel poco tiempo que conseguía para reparar su mente, libre del estrépito de los asuntos ajenos, no quería ser distraído en otra cosa; y que quizá se guardaba de que, si algún oyente atento y pendiente [de él] lo oía, tuviera que explicarle algún pasaje que el autor que leía hubiera expuesto con oscuridad, o discutir algunas cuestiones más difíciles, y que, gastando el tiempo en esa tarea, leyera menos libros de los que quería; aunque también el cuidado de conservar la voz, que se le enronquecía con mucha facilidad, podía ser una razón más justa para leer en silencio. Pero con cualquier intención que lo hiciera, aquel hombre lo hacía, sin duda, con buena intención.✦

3.4

Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quae cupiebam de tam sancto oraculo tuo, pectore illius, nisi cum aliquid breuiter esset audiendum. aestus autem illi mei otiosum eum ualde, cui refunderentur, requirebant nec umquam inueniebant. et eum quidem in populo uerbum ueritatis recte tractantem omni die dominico audiebam, et magis magisque mihi confirmabatur omnes uersutarum calumniarum nodos, quos illi deceptores nostri aduersus diuinos libros innectebant, posse dissolui. ubi uero etiam conperi ad imaginem tuam hominem a te factum ab spiritalibus filiis tuis, quos de matre catholica per gratiam regenerasti, non sic intellegi, ut humani corporis forma determinatum crederent atque cogitarent, quamquam quomodo se haberet spiritalis substantia, ne quidem tenuiter atque aenigmate suspicabar, tamen gaudens erubui non me tot annos aduersus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum figmenta latrasse. eo quippe temerarius et inpius fueram, quod ea quae debebam quaerendo discere, accusando dixeram. tu autem, altissime et proxime, secretissime et praesentissime, cui membra non sunt alia maiora et alia minora, sed ubique totus es et nusquam locorum es, non es utique forma ista corporea, tamen fecisti hominem ad imaginem tuam, et ecce ipse a capite usque ad pedes in loco est.

Pero, ciertamente, no se me daba ninguna ocasión de consultar lo que deseaba a aquel oráculo tuyo tan santo, su pecho, a no ser cuando se trataba de algo que pudiera oírse brevemente. Y aquellas inquietudes mías requerían encontrarlo muy desocupado para volcarse en él, y nunca lo encontraban. Lo oía, sí, cada domingo exponer rectamente al pueblo la palabra de la verdad, y cada vez me confirmaba más en que se podían desatar todos los nudos de las astutas calumnias que aquellos engañadores nuestros tejían contra los libros divinos. Y cuando averigüé además que tus hijos espirituales, a los que regeneraste por la gracia de la madre católica, no entendían eso de que el hombre fue hecho por ti a tu imagen de manera que creyeran y pensaran que tú estabas limitado por la forma de un cuerpo humano —aunque no sospechaba ni siquiera de modo tenue y en enigma cómo era una sustancia espiritual—, me sonrojé, gozoso, de haber ladrado tantos años no contra la fe católica, sino contra las ficciones de mis pensamientos carnales. Tanto más temerario e impío había sido cuanto que había dicho acusando lo que debía haber aprendido preguntando. Pero tú, altísimo y cercanísimo, secretísimo y presentísimo, que no tienes miembros unos mayores y otros menores, sino que estás todo entero en todas partes y en ningún lugar, no eres ciertamente esa forma corpórea; y sin embargo hiciste al hombre a tu imagen, y he aquí que él, de la cabeza a los pies, está en un lugar.✦

4.5

Cum ergo nescirem, quomodo haec subsisteret imago tua, pulsans proponerem, quomodo credendum esset, non insultans opponerem, quasi ita creditum esset. tanto igitur acrior cura rodebat intima mea, quid certi retinerem, quanto me magis pudebat tam diu inlusum et deceptum promissione certorum puerili errore et animositate tam multa incerta quasi certa garrisse. quod enim falsa essent, postea mihi claruit. certum tamen erat, quod incerta essent et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum catholicam tuam caecis contentionibus accusarem, etsi nondum conpertam uera docentem, non tamen ea docentem, quae grauiter accusabam. itaque confundebar et conuertebar et gaudebam, deus meus, quod ecclesia unica, corpus unici tui, in qua mihi nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci quamuis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum figura contruderet.

Así pues, como no sabía cómo subsistía esta imagen tuya, debería haber llamado [a la puerta] preguntando cómo había que creerlo, y no oponerme insultando, como si así se creyera. Tanto más agudo era, pues, el cuidado que me roía las entrañas por saber qué cosa cierta retener, cuanto más me avergonzaba de haber sido tanto tiempo burlado y engañado con la promesa de certezas, y de haber parloteado, con error y apasionamiento pueriles, tantas cosas inciertas como si fueran ciertas. Que eran falsas, me resultó claro después. Pero ya entonces era cierto que eran inciertas y que yo las había tenido algún tiempo por ciertas, cuando acusaba con ciegas porfías a tu Iglesia católica, de la que aún no había comprobado que enseñara la verdad, pero sí que no enseñaba aquello de lo que tan gravemente la acusaba. Así, me confundía y me convertía, y me alegraba, Dios mío, de que la Iglesia única, cuerpo de tu Unigénito, en la que se me había impuesto de niño el nombre de Cristo, no tuviera gusto por necedades infantiles, ni contuviera en su sana doctrina que tú, creador de todas las cosas, estuvieras encerrado en un espacio, por sumo y amplio que fuera, pero limitado por todas partes por la figura de miembros humanos.✦

4.6

Gaudebam etiam, quod uetera scripta legis et prophetarum iam non illo oculo mihi legenda proponerentur, quo antea uidebantur absurda, cum arguebam tamquam ita sentientes sanctos tuos; uerum autem non ita sentiebant. et tamquam regulam diligentissime conmendaret, saepe in popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium laetus audiebam: littera occidit, spiritus autem uiuificat, cum ea, quae ad litteram peruersitatem docere uidebantur, remoto mystico uelamento spiritaliter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamuis ea diceret, quae utrum uera essent adhuc ignorarem. tenebam cor meum ab omni adsensione timens praecipitium et suspendio magis necabar. uolebam enim eorum quae non uiderem ita me certum fieri, ut certus essem, quod septem et tria decem sint. neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem posse conprehendi, sed sicut hoc, ita cetera cupiebam siue corporalia, quae coram sensibus meis non adessent, siue spiritalia, de quibus cogitare nisi corporaliter nesciebam. et sanari credendo poteram, ut purgatior acies mentis meae dirigeretur aliquo modo in ueritatem tuam semper manentem et ex nullo deficientem; sed, sicut euenire assolet, ut malum medicum expertus etiam bono timeat se conmittere, ita erat ualetudo animae meae, quae utique nisi credendo sanari non poterat et, ne falsa crederet, curari recusabat, resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti et sparsisti super morbos orbis terrarum et tantam illis auctoritatem tribuisti.

Me alegraba también de que ya no se me propusiera leer los antiguos escritos de la Ley y los Profetas con aquellos ojos con los que antes me parecían absurdos, cuando acusaba a tus santos de pensar así; pero en realidad no pensaban así. Y con alegría oía a Ambrosio decir a menudo en sus sermones al pueblo, como si encareciera con gran diligencia una regla: La letra mata, pero el espíritu da vida, cuando, quitado el velo místico, explicaba en sentido espiritual aquellos pasajes que, tomados a la letra, parecían enseñar algo perverso; no decía nada que me chocara, aunque decía cosas que yo todavía no sabía si eran verdaderas. Retenía mi corazón de todo asentimiento, temiendo el precipicio, y con esa suspensión me mataba más. Porque quería estar tan cierto de las cosas que no veía como estaba cierto de que siete y tres son diez. Pues no estaba tan loco como para pensar que ni siquiera esto podía comprenderse; pero, como esto, deseaba [comprender] las demás cosas, ya fueran corpóreas, que no estuvieran presentes a mis sentidos, ya espirituales, en las que no sabía pensar sino corporalmente. Y podía sanar creyendo, para que la mirada más purificada de mi mente se dirigiera de algún modo hacia tu verdad, que siempre permanece y en nada desfallece; pero, como suele suceder que quien ha tenido un mal médico teme confiarse incluso a uno bueno, así estaba la salud de mi alma, que no podía sanar sino creyendo, y por no creer cosas falsas se negaba a ser curada, resistiéndose a tus manos, tú que preparaste los remedios de la fe y los esparciste sobre las enfermedades de todo el orbe y les diste tanta autoridad.✦

5.7

Ex hoc tamen quoque iam praeponens doctrinam catholicam modestius ibi minimeque fallaciter sentiebam iuberi, ut crederetur quod non demonstrabatur — siue esset quid, sed cui forte non esset, siue nec quid esset — quam illic temeraria pollicitatione scientiae credulitatem inrideri et postea tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant, credenda imperari. deinde paulatim tu, domine, manu mitissima et misericordissima pertractans et conponens cor meum, consideranti, quam innumerabilia crederem, quae non uiderem neque cum gererentur affuissem, sicut tam multa in historia gentium, tam multa de locis atque urbibus, quae non uideram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus aliis atque aliis, quae nisi crederentur, omnino in hac uita nihil ageremus, postremo quam inconcusse fixum fide retinerem, de quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo credidissem, persuasisti mihi non qui crederent libris tuis, quos tanta in omnibus fere gentibus auctoritate fundasti, sed qui non crederent esse culpandos nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: unde scis illos libros unius ueri et ueracissimi dei spiritu esse humano generi ministratos? id ipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas calumniosarum quaestionum per tam multa quae legeram inter se confligentium philosophorum extorquere mihi potuit, ut aliquando non crederem te esse quidquid esses, quod ego nescirem, aut administrationem rerum humanarum ad te pertinere.

Con todo, desde entonces, prefiriendo ya la doctrina católica, sentía que en ella se mandaba con más modestia, y de ningún modo con engaño, creer lo que no se demostraba —ya fuera porque, existiendo, no fuera demostrable para cualquiera, ya porque no fuera demostrable en absoluto—, que allí [entre los maniqueos], donde con una temeraria promesa de ciencia se burlaban de la credulidad, y luego se mandaba creer tantas cosas fabulosísimas y absurdísimas porque no podían demostrarse. Después, poco a poco, tú, Señor, tocando y ordenando mi corazón con mano suavísima y misericordiosísima, me hiciste considerar cuántísimas cosas creía sin verlas y sin haber estado presente cuando sucedían: tantas de la historia de los pueblos, tantas de lugares y ciudades que no había visto, tantas a los amigos, tantas a los médicos, tantas a unos y otros hombres, cosas que, si no se creyeran, no podríamos hacer absolutamente nada en esta vida; y, por último, con qué firmeza inquebrantable retenía por la fe de qué padres había nacido, cosa que no podría saber si no la hubiera creído de oídas. Y así me persuadiste de que no eran culpables los que creían en tus libros, a los que diste fundamento con tan gran autoridad en casi todos los pueblos, sino los que no creían en ellos; y de que no había que escuchar a quienes acaso me dijeran: «¿Cómo sabes que esos libros fueron dados al género humano por el Espíritu del único Dios verdadero y veracísimo?». Precisamente esto era lo que más había que creer, porque ninguna agresividad de cuestiones capciosas, a través de tantas como había leído de filósofos que se contradecían entre sí, pudo arrancarme que alguna vez no creyera que tú existías, fuera lo que fueses, cosa que yo ignoraba, o que el gobierno de las cosas humanas te pertenecía.

5.8

Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius, semper tamen credidi et esse te et curam nostri gerere, etiamsi ignorabam uel quid sentiendum esset de substantia tua uel quae uia duceret aut reduceret ad te. ideoque cum essemus infirmi ad inueniendam liquida ratione ueritatem et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum litterarum, iam credere coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi scripturae per omnes iam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi et per ipsam te quaeri uoluisses. iam enim absurditatem, quae me in illis litteris solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam eoque mihi illa uenerabilior et sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum esset in promtu et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore seruaret, uerbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis praebens et exercens intentionem eorum, qui non sunt leues corde, ut exciperet omnes populari sinu et per angusta foramina paucos ad te traiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis emineret nec turbas gremio sanctae humilitatis hauriret. cogitabam haec et aderas mihi, suspirabam et audiebas me, fluctuabam et gubernabas me, ibam per uiam saeculi latam nec deserebas.

Pero esto lo creía unas veces con más firmeza, otras con más debilidad; siempre, sin embargo, creí que existías y que cuidabas de nosotros, aunque ignoraba qué había que pensar de tu sustancia o qué camino llevaba o devolvía a ti. Por eso, siendo nosotros débiles para encontrar la verdad con la razón pura, y teniendo por ello necesidad de la autoridad de las Sagradas Letras, había empezado ya a creer que de ningún modo habrías dado a esa Escritura tan excelsa autoridad en todas las tierras, si no hubieras querido que por ella se creyera en ti y por ella se te buscara. Porque aquel absurdo que solía chocarme en aquellos escritos, después de haber oído explicar plausiblemente muchos de ellos, lo atribuía ya a la profundidad de los misterios; y tanto más venerable y digna de fe sacrosanta me parecía aquella autoridad, cuanto que estaba al alcance de todos para leerla y a la vez reservaba la dignidad de su secreto a una inteligencia más profunda: se ofrecía a todos con palabras clarísimas y con un estilo humildísimo, y ejercitaba la atención de los que no son ligeros de corazón, para acoger a todos en su seno popular y hacer pasar hacia ti a unos pocos por estrechas aberturas; muchos más, sin embargo, que si no sobresaliera con tan alta cumbre de autoridad, ni atrajera a las multitudes al regazo de su santa humildad. Pensaba yo estas cosas, y tú estabas a mi lado; suspiraba, y me oías; fluctuaba, y me gobernabas; iba por el camino ancho del mundo, y no me abandonabas.✦

6.9

Inhiabam honoribus, lucris, coniugio, et tu inridebas. patiebar in eis cupiditatibus amarissimas difficultates te propitio tanto magis, quanto minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. uide cor meum, domine, qui uoluisti, ut hoc recordarer et confiterer tibi. nunc tibi inhaereat anima mea, quam de uisco tam tenaci mortis exuisti. quam misera erat! et sensum uulneris tu pungebas, ut relictis omnibus conuerteretur ad te, qui es super omnia et sine quo nulla essent omnia, conuerteretur et sanaretur. quam ergo miser eram et quomodo egisti, ut sentirem miseriam meam die illo, quo, cum pararem recitare imperatori laudes, quibus plura mentirer, et mentienti faueretur ab scientibus easque curas anhelaret cor meum et cogitationum tabificarum febribus aestuaret, transiens per quendam uicum Mediolanensem animaduerti pauperem mendicum iam, credo, saturum iocantem atque laetantem. et ingemui et locutus sum cum amicis, qui mecum erant, multos dolores insaniarum nostrarum, quia omnibus talibus conatibus nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens infelicitatis meae sarcinam et trahendo exaggerans nihil uellemus aliud nisi ad securam laetitiam peruenire, quo nos mendicus ille iam praecessisset numquam illuc fortasse uenturos. quod enim iam ille pauculis et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam aerumnosis anfractibus et circuitibus ambiebam, ad laetitiam scilicet temporalis felicitatis. non enim uerum gaudium habebat: sed et ego illis ambitionibus multo falsius quaerebam. et certe ille laetabatur, ego anxius eram, securus ille, ego trepidus. et si quisquam percontaretur me, utrum mallem exultare an metuere, responderem: "exultare"; rursus si rogaret, utrum me talem mallem, qualis ille, an qualis ego tunc essem, me ipsum curis timoribusque confectum eligerem, sed peruersitate: numquid ueritate? neque enim eo me praeponere illi debebam, quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quaerebam hominibus, non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. propterea et baculo disciplinae tuae confringebas ossa mea.

Ansiaba honores, ganancias, matrimonio, y tú te reías. Padecía en estos deseos amarguísimas dificultades, siéndome tú tanto más propicio cuanto menos me permitías encontrar dulce lo que no eras tú. Mira mi corazón, Señor, tú que quisiste que recordara esto y te lo confesara. Que ahora se adhiera a ti mi alma, a la que libraste de tan tenaz liga de muerte. ¡Qué desdichada era! Y tú punzabas el sentimiento de su herida, para que, dejándolo todo, se convirtiera a ti, que estás sobre todas las cosas y sin el cual todas las cosas no serían nada; para que se convirtiera y fuera sanada. ¡Qué desdichado era yo, pues, y cómo hiciste que sintiera mi miseria aquel día en que me preparaba para recitar un elogio del emperador, en el que iba a decir muchas mentiras y, mintiendo, iba a ser aplaudido por los que lo sabían; y mi corazón jadeaba con estas preocupaciones y ardía con las fiebres de pensamientos consumidores! Pasando por una calle de Milán, advertí a un pobre mendigo, ya harto, creo, que bromeaba y estaba alegre. Y gemí, y hablé con los amigos que estaban conmigo de los muchos dolores de nuestras locuras, porque con todos nuestros esfuerzos, como aquellos en que entonces me afanaba, arrastrando bajo los aguijones de los deseos la carga de mi infelicidad, y aumentándola al arrastrarla, no queríamos otra cosa que llegar a una alegría tranquila, adonde aquel mendigo nos había precedido ya, nosotros que quizá nunca llegaríamos allí. Porque lo que él había conseguido ya con unas pocas monedillas mendigadas, a eso aspiraba yo por tan penosos rodeos y vueltas: a la alegría de una felicidad temporal. Pues él no tenía el verdadero gozo; pero también yo, con aquellas ambiciones, buscaba otro mucho más falso. Y, ciertamente, él estaba alegre y yo angustiado; él tranquilo y yo temeroso. Y si alguien me hubiera preguntado si prefería estar alegre o tener miedo, habría respondido: «Estar alegre»; y si me hubiera preguntado a su vez si prefería ser como él o como era yo entonces, me habría elegido a mí mismo, consumido por las preocupaciones y los temores; pero por perversidad: ¿acaso según la verdad? Porque no debía anteponerme a él por ser más docto, ya que no me alegraba por ello, sino que con ello buscaba agradar a los hombres, no para enseñarles, sino solo para agradarles. Por eso también tú quebrantabas mis huesos con la vara de tu disciplina.✦

6.10

Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: "interest, unde quis gaudeat." gaudebat mendicus ille uinulentia, tu gloria. qua gloria, domine? quae non est in te. nam sicut uerum gaudium non erat, ita nec illa uera gloria et amplius uertebat mentem meam. et ille ipsa nocte digesturus erat ebrietatem suam, ego cum mea dormieram et surrexeram et dormiturus et surrecturus eram; uide quot dies! interest uero, unde quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis inconparabiliter distat ab illa uanitate. sed et tunc distabat inter nos: nimirum quippe ille felicior erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis euiscerarer, uerum etiam quod ille bene optando adquisiuerat uinum, ego mentiendo quaerebam tyfum. dixi tunc multa in hac sententia caris meis et saepe aduertebam in his, quomodo mihi esset, et inueniebam male mihi esse et dolebam et conduplicabam ipsum male, et si quid adrisisset prosperum, taedebat adprehendere, quia paene priusquam teneretur auolabat.

Apártense, pues, de mi alma los que le dicen: «Importa de qué se alegra uno». Aquel mendigo se alegraba con la embriaguez; tú, con la gloria. ¿Con qué gloria, Señor? Con la que no está en ti. Porque así como aquel no era verdadero gozo, tampoco era aquella verdadera gloria, y trastornaba más mi mente. Y él, aquella misma noche, iba a digerir su embriaguez; yo me había dormido con la mía y me había levantado, y había de dormirme y levantarme con ella: ¡mira cuántos días! Importa, ciertamente, de qué se alegra uno, lo sé, y el gozo de la esperanza fiel dista incomparablemente de aquella vanidad. Pero también entonces había distancia entre nosotros: sin duda él era más feliz, no solo porque rebosaba de alegría mientras a mí me desentrañaban las preocupaciones, sino también porque él había adquirido el vino deseando bien [a los demás], y yo buscaba el orgullo mintiendo. Dije entonces muchas cosas en este sentido a mis queridos amigos, y a menudo observaba en ellas cómo me iba, y encontraba que me iba mal, y me dolía, y duplicaba ese mismo mal; y si alguna prosperidad me sonreía, me daba pereza cogerla, porque casi antes de tenerla se echaba a volar.✦

7.11

Congemescebamus in his qui simul amice uiuebamus, et maxime cum Alypio et Nebridio ista conloquebar. quorum Alypius ex eodem quo ego eram ortus municipio, parentibus primatibus municipalibus, me minor natu. nam et studuerat apud me, cum in nostro oppido docere coepi, et postea Carthagini et diligebat multum, quod ei bonus et doctus uiderer, et ego illum propter magnam uirtutis indolem, quae in non magna aetate satis eminebat. gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria feruent spectacula, absorbuerat eum in insaniam circensium. sed cum in eo miserabiliter uolueretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola uterer, nondum me audiebat ut magistrum propter quandam simultatem, quae inter me et patrem eius erat exorta. et conpereram, quod circum exitiabiliter amaret, et grauiter angebar, quod tantam spem perditurus uel etiam perdidisse mihi uidebatur. sed monendi eum et aliqua cohercitione reuocandi nulla erat copia uel amicitiae beniuolentia uel iure magisterii. putabam enim eum de me cum patre sentire, ille uero non sic erat. itaque postposita in hac re patris uoluntate salutare me coeperat ueniens in auditorium meum et audire aliquid atque abire.

Gemíamos juntos por estas cosas los que vivíamos juntos como amigos, y sobre todo hablaba de ellas con Alipio y Nebridio. De ellos, Alipio era natural del mismo municipio que yo, de padres que figuraban entre los principales del municipio, y más joven que yo. Pues había estudiado conmigo cuando empecé a enseñar en nuestra ciudad, y después en Cartago; y me quería mucho, porque yo le parecía bueno y docto, y yo a él, por su gran disposición para la virtud, que sobresalía bastante en una edad no muy avanzada. Sin embargo, el remolino de las costumbres de Cartago, donde hierven los frívolos espectáculos, lo había absorbido en la locura de los juegos del circo. Pero cuando él se revolcaba miserablemente en ella, y yo, profesor de retórica allí, tenía una escuela pública, todavía no me escuchaba como maestro, por cierta enemistad que había surgido entre su padre y yo. Y me había enterado de que amaba el circo de manera funesta, y me angustiaba gravemente, porque me parecía que iba a perder, o que había perdido ya, tan grandes esperanzas. Pero no tenía ninguna posibilidad de amonestarlo y hacerlo volver con alguna corrección, ni por la benevolencia de la amistad ni por el derecho del magisterio. Porque pensaba que él opinaba de mí lo mismo que su padre; pero él no era así. Y así, desatendiendo en esto la voluntad de su padre, había empezado a saludarme, viniendo a mi aula, y a oír algo y marcharse.✦

7.12

Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne uanorum ludorum caeco et praecipiti studio tam bonum interimeretur ingenium. uerum autem, domine, tu, qui praesides gubernaculis omnium, quae creasti, non eum oblitus eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui et, ut aperte tibi tribueretur eius correctio, per me quidem illam sed nescientem operatus es. nam quodam die cum sederem loco solito et coram me adessent discipuli, uenit, salutauit; sedit atque in ea quae agebantur intendit animum. et forte lectio in manibus erat. quam dum exponerem et opportune mihi adhibenda uideretur similitudo circensium, quo illud quod insinuabam et iucundius et planius fieret et cum inrisione mordaci eorum, quos illa captiuasset insania, scis tu, deus noster, quod tunc de Alypio ab illa peste sanando non cogitauerim. at ille in se rapuit meque illud non nisi propter se dixisse credidit et quod alius acciperet ad suscensendum mihi, accepit honestus adulescens ad suscensendum sibi et ad me ardentius diligendum. dixeras enim tu iam olim et innexueras litteris tuis: corripe sapientem, et amabit te. at illum ego non corripueram, sed utens tu omnibus et scientibus et nescientibus ordine quo nosti — et ille ordo iustus est — de corde et lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonae adureres tabescentem ac sanares. taceat laudes tuas qui miserationes tuas non considerat, quae tibi de medullis meis confitentur. etenim uero ille post illa uerba proripuit se ex fouea tam alta, qua libenter demergebatur et cum mira uoluptate caecabatur, et excussit animum forti temperantia, et resiluerunt omnes circensium sordes ab eo ampliusque illuc non accessit. deinde patrem reluctantem euicit, ut me magistro uteretur: cessit ille atque concessit. et audire me rursus incipiens illa mecum superstitione inuolutus est amans in manichaeis ostentationem continentiae, quam ueram et germanam putabat. erat autem illa uecors et seductoria, pretiosas animas captans nondum uirtutis altitudinem scientes tangere et superficie decipi faciles, sed tamen adumbratae simulataeque uirtutis.

Pero se me había ido de la memoria tratar con él para que no se perdiera tan buen ingenio por la afición ciega y precipitada a los juegos vanos. Pero tú, Señor, que presides el timón de todo lo que creaste, no lo habías olvidado a él, que iba a ser entre tus hijos prelado de tu sacramento; y para que su corrección se te atribuyera claramente a ti, la realizaste por medio de mí, pero sin que yo lo supiera. Pues un día, estando yo sentado en mi lugar acostumbrado y teniendo delante a mis discípulos, llegó, saludó, se sentó y prestó atención a lo que se trataba. Casualmente tenía yo un texto entre manos; y mientras lo explicaba, me pareció oportuno emplear una comparación con los juegos del circo, para que lo que quería hacer entender resultara más agradable y más claro, con una burla mordaz de los que estaban cautivos de aquella locura. Tú sabes, Dios nuestro, que entonces no pensé en sanar a Alipio de aquella peste. Pero él lo tomó para sí y creyó que yo no lo había dicho sino por él; y lo que otro habría tomado como motivo para enfadarse conmigo, aquel joven honrado lo tomó como motivo para enfadarse consigo mismo y para quererme más ardientemente. Porque tú habías dicho hace mucho tiempo y lo habías dejado entretejido en tus Escrituras: Reprende al sabio, y te amará. Pero yo no lo había reprendido; sino que tú, que te sirves de todos, sabiéndolo ellos o sin saberlo, según el orden que conoces —y ese orden es justo—, hiciste de mi corazón y de mi lengua carbones encendidos con los que abrasar y sanar aquella mente de buena esperanza que se consumía. Calle tus alabanzas quien no considera tus misericordias, que te confiesan desde lo más hondo de mi ser. Porque, en efecto, él, después de aquellas palabras, salió de la fosa tan profunda en la que se hundía con gusto y se cegaba con asombroso placer, y sacudió su ánimo con fuerte templanza, y saltaron de él todas las inmundicias del circo, y no volvió más allí. Después venció la resistencia de su padre para tenerme como maestro: él cedió y se lo concedió. Y, empezando a escucharme de nuevo, quedó envuelto conmigo en aquella superstición, porque amaba en los maniqueos la ostentación de continencia, que creía verdadera y genuina. Pero era insensata y seductora, y cautivaba almas preciosas que todavía no sabían alcanzar la altura de la virtud y eran fáciles de engañar con la apariencia, aunque fuera la de una virtud sombreada y fingida.✦

8.13

Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam uiam Romam praecesserat, ut ius disceret, et ibi gladiatorii spectaculi hiatu incredibili et incredibiliter abreptus est. cum enim auersaretur et detestaretur talia, quidam eius amici et condiscipuli, cum forte de prandio redeuntibus peruium esset, recusantem uehementer et resistentem familiari uiolentia duxerunt in amphitheatrum crudelium et funestorum ludorum diebus haec dicentem: "si corpus meum in locum illum trahitis, numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis intendere? adero itaque absens ac sic et uos et illa superabo". quibus auditis illi nihilo setius eum adduxerunt secum, id ipsum forte explorare cupientes utrum posset efficere. quo ubi uentum est et sedibus quibus potuerunt locati sunt, feruebant omnia inmanissimis uoluptatibus. ille clausis foribus oculorum interdixit animo, ne in tanta mala procederet. atque utinam et aures opturasset! nam quodam pugnae casu, cum clamor ingens totius populi uehementer eum pulsasset, curiositate uictus et quasi paratus, quidquid illud esset, etiam uisum contemnere et uincere, aperuit et percussus est grauiore uulnere in anima quam ille in corpore, quem cernere concupiuit, ceciditque miserabilius quam ille, quo cadente factus est clamor: qui per eius aures intrauit et reserauit eius lumina, ut esset, qua feriretur et deiceretur audax adhuc potius quam fortis animus et eo infirmior, quo de se praesumserat, qui debuit de te. ut enim uidit illum sanguinem, inmanitatem simul ebibit et non se auertit, sed fixit aspectum et hauriebat furias et nesciebat et delectabatur scelere certaminis et cruenta uoluptate inebriabatur. et non erat iam ille, qui uenerat, sed unus de turba, ad quam uenerat, et uerus eorum socius, a quibus adductus erat. quid plura? spectauit, clamauit, exarsit, abstulit inde secum insaniam, qua stimularetur redire non tantum cum illis, a quibus abstractus est, sed etiam prae illis et alios trahens. et inde tamen manu ualidissima et misericordissima eruisti eum tu et docuisti eum non sui habere, sed tui fiduciam, sed longe postea.

Sin dejar, naturalmente, el camino terreno que sus padres le habían encarecido como con encantamientos, se había adelantado a Roma para estudiar derecho, y allí fue arrebatado de un modo increíble por una increíble avidez de los espectáculos de gladiadores. Porque, aunque sentía aversión por tales cosas y las detestaba, unos amigos y condiscípulos suyos, con los que se encontró casualmente al volver de comer, en los días de los juegos crueles y funestos, lo llevaron al anfiteatro con violencia amistosa, mientras él se negaba con vehemencia y se resistía, diciendo: «Si arrastran mi cuerpo a ese lugar, ¿acaso podrán también fijar mi espíritu y mis ojos en esos espectáculos? Estaré allí, pues, ausente, y así los venceré a ustedes y a ellos». Oído esto, ellos no dejaron de llevarlo consigo, deseando quizá averiguar precisamente si podría cumplirlo. Cuando llegaron y se acomodaron en los asientos que pudieron, todo hervía en placeres inhumanísimos. Él, cerrando las puertas de sus ojos, prohibió a su espíritu salir hacia males tan grandes. ¡Y ojalá se hubiera tapado también los oídos! Porque en un lance de la lucha, al herirlo con fuerza el inmenso clamor de todo el pueblo, vencido por la curiosidad, y como dispuesto a despreciar y vencer aquello, fuera lo que fuese, aun viéndolo, abrió [los ojos], y fue herido en el alma con una herida más grave que la que recibió en el cuerpo aquel a quien deseó ver, y cayó más miserablemente que aquel cuya caída había provocado el clamor; el cual entró por sus oídos y le abrió los ojos, para que por ellos fuera herido y derribado un ánimo más audaz que fuerte, y tanto más débil cuanto que había presumido de sí mismo, cuando debía haber presumido de ti. Porque en cuanto vio aquella sangre, bebió a la vez la inhumanidad, y no se apartó, sino que fijó la mirada, y absorbía las furias sin saberlo, y se deleitaba con el crimen de la lucha, y se embriagaba de placer sangriento. Y ya no era el que había venido, sino uno de la turba a la que había venido, y verdadero compañero de los que lo habían llevado. ¿Qué más? Miró, gritó, se enardeció, y se llevó de allí consigo la locura que lo aguijonearía a volver, no solo con aquellos que lo habían arrastrado, sino incluso por delante de ellos y arrastrando a otros. Y, sin embargo, de allí lo sacaste tú con mano fortísima y misericordiosísima, y le enseñaste a no confiar en sí mismo, sino en ti; pero mucho después.✦

9.14

Verum tamen iam hoc ad medicinam futuram in eius memoria reponebatur. nam et illud, quod, cum adhuc studeret iam me audiens apud Carthaginem et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicut exerceri scholastici solent, siuisti eum conprehendi ab aeditimis fori tamquam furem, non arbitror aliam ob causam te permisisse, deus noster, nisi ut ille uir tantus futurus iam inciperet discere, quam non facile in noscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate. quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce adulescens quidam ex numero scholasticorum, fur uerus, securim clanculo apportans illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos, qui uico argentario desuper praeminent, et praecidere plumbum coepit. sono autem securis audito submurmurauerunt argentarii, qui subter erant, et miserunt qui adprehenderent quem forte inuenissent. quorum uocibus auditis relicto instrumento ille discessit timens, ne cum eo teneretur. Alypius autem, qui non uiderat intrantem, exeuntem sensit et celeriter uidit abeuntem et causam scire cupiens ingressus est locum et inuentam securim stans atque admirans considerabat, cum ecce illi, qui missi erant, reperiunt eum solum ferentem ferrum, cuius sonitu exciti uenerant: tenent, adtrahunt, congregatis inquilinis fori tamquam furem manifestum se conprehendisse gloriantur, et inde offerendus iudiciis ducebatur.

Esto, sin embargo, quedaba ya guardado en su memoria como medicina para el futuro. Porque también aquello de que, cuando todavía estudiaba siendo ya alumno mío en Cartago, y a mediodía, en el foro, meditaba lo que iba a recitar, como suelen ejercitarse los estudiantes, permitiste que los guardianes del foro lo detuvieran como ladrón, no creo que lo permitieras por otra razón, Dios nuestro, sino para que aquel hombre, que había de ser tan grande, empezara ya a aprender con qué cuidado, al juzgar las causas, no debe un hombre condenar a otro con temeraria credulidad. En efecto, se paseaba solo delante del tribunal con sus tablillas y su punzón, cuando he aquí que un joven del número de los estudiantes, el verdadero ladrón, trayendo a escondidas un hacha, sin que él lo advirtiera, se metió hasta las rejas de plomo que dominan desde arriba la calle de los plateros, y empezó a cortar el plomo. Al oír el ruido del hacha, murmuraron los plateros que estaban abajo, y enviaron a quienes detuvieran a quien encontraran. Al oír sus voces, aquel dejó la herramienta y se marchó, temiendo que lo apresaran con ella. Alipio, que no lo había visto entrar, lo sintió salir y lo vio irse deprisa, y deseando saber la causa entró en el lugar, y, encontrando el hacha, se quedó de pie mirándola con extrañeza, cuando he aquí que los enviados lo encuentran solo, llevando el hierro cuyo ruido los había hecho acudir: lo agarran, lo arrastran, y, reunidos los vecinos del foro, se jactan de haber atrapado a un ladrón en flagrante, y de allí lo llevaban para entregarlo a los tribunales.✦

9.15

Sed hactenus docendus fuit. statim enim, domine, adfuisti innocentiae, cuius testis eras tu solus. cum enim duceretur uel ad custodiam uel ad supplicium, fit eis obuiam quidam architectus, cuius maxima erat cura publicarum fabricarum. gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant in suspicionem uenire ablatarum rerum, quae perissent de foro, ut quasi tandem iam ille cognosceret, a quibus haec fierent. uerum autem uiderat homo saepe Alypium in domo cuiusdam senatoris, ad quem salutandum uentitabat, statimque cognitum manu adprehensa semouit a turbis et tanti mali causam quaerens, quid gestum esset, audiuit omnesque tumultuantes, qui aderant, et minaciter frementes iussit uenire secum. et uenerunt ad domum illius adulescentis, qui rem conmiserat. puer uero erat ante ostium et tam paruus erat, ut nihil exinde domino suo metuens facile posset totum indicare; cum eo quippe in foro fuit pedisecus. quem posteaquam recoluit Alypius, architecto intimauit. at ille securim demonstrauit puero quaerens ab eo, cuius esset. qui confestim "nostra" inquit; deinde interrogatus aperuit cetera. sic in illam domum translata causa confusisque turbis, quae de illo triumphare iam coeperant, futurus dispensator uerbi tui et multarum in ecclesia tua causarum examinator experientior instructiorque discessit.

Pero hasta aquí tenía que ser enseñado. Porque enseguida, Señor, socorriste su inocencia, de la que solo tú eras testigo. Pues cuando lo llevaban a la cárcel o al suplicio, les sale al encuentro un arquitecto que tenía a su cargo principal los edificios públicos. Ellos se alegran de haberse encontrado precisamente con él, que solía sospechar de ellos por las cosas robadas que desaparecían del foro, para que por fin supiera quiénes las hacían. Pero aquel hombre había visto a menudo a Alipio en casa de cierto senador a quien solía ir a saludar, y, reconociéndolo enseguida, lo tomó de la mano y lo apartó de la turba, y preguntando la causa de tan gran mal, oyó lo que había pasado, y mandó a todos los que estaban allí alborotando y bramando amenazadoramente que fueran con él. Y llegaron a la casa del joven que había cometido el hecho. Había un esclavo delante de la puerta, y era tan pequeño que, sin temer nada de ello para su amo, podía fácilmente contarlo todo; porque había estado con él en el foro como acompañante. Cuando Alipio lo recordó, se lo indicó al arquitecto. Y él mostró el hacha al muchacho, preguntándole de quién era. El cual dijo al instante: «Nuestra»; y luego, interrogado, descubrió lo demás. Así, trasladada la causa a aquella casa, y confundida la turba, que ya había empezado a triunfar sobre él, el futuro dispensador de tu palabra y juez de muchas causas en tu Iglesia salió de allí más experimentado e instruido.✦

10.16

Hunc ergo Romae inueneram, et adhaesit mihi fortissimo uinculo mecumque Mediolanium profectus est, ut nec me desereret et de iure, quod didicerat, aliquid ageret secundum, uotum magis parentum quam suum. et ter iam adsederat mirabili continentia ceteris, cum ille magis miraretur eos, qui aurum innocentiae praeponerent. temtata est quoque eius indoles non solum de inlecebra cupiditatis sed etiam stimulo timoris. Romae adsidebat comiti largitionum Italicianarum. erat eo tempore quidam potentissimus senator, cuius et beneficiis obstricti multi et terrori subditi erant. uoluit sibi licere nescio quid ex more potentiae suae, quod esset per leges inlicitum; restitit Alypius. promissum est praemium; inrisit animo. praetentae minae; calcauit mirantibus omnibus inusitatam animam, quae hominem tantum et innumerabilibus praestandi nocendique modis ingenti fama celebratum uel amicum non optaret uel non formidaret inimicum. ipse autem iudex, cui consiliarius erat, quamuis et ipse fieri nollet, non tamen aperte recusabat, sed in istum causam transferens ab eo se non permitti adserebat, quia et re uera, si ipse faceret, iste discederet. hoc solo autem paene iam inlectus erat studio litterario, ut pretiis praetorianis codices sibi conficiendos curaret, sed consulta iustitia deliberationem in melius uertit utiliorem iudicans aequitatem, qua prohibebatur, quam potestatem, qua sinebatur. paruum est hoc; sed qui in paruo fidelis est, et in magno fidelis est, nec ullo modo erit inane, quod tuae ueritatis ore processit: si in iniusto mamona fideles non fuistis, uerum quis dabit uobis? et si in alieno fideles non fuistis, uestrum quis dabit uobis? talis tunc ille inhaerebat mihi mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus uitae modus.

A este, pues, lo había encontrado en Roma, y se unió a mí con un lazo fortísimo, y partió conmigo a Milán, para no dejarme y para ejercer algo del derecho que había aprendido, más por deseo de sus padres que suyo. Y ya había sido asesor tres veces, con una integridad que asombraba a los demás, mientras que él más bien se asombraba de los que anteponían el oro a la inocencia. Fue probada también su índole, no solo con el halago de la codicia, sino también con el aguijón del miedo. En Roma era asesor del conde de las finanzas de Italia. Había en aquel tiempo un senador muy poderoso, a quien muchos estaban obligados por sus favores y sometidos por el terror. Quiso que se le permitiera, según la costumbre de su poder, no sé qué cosa que era ilícita según las leyes; Alipio se opuso. Se le prometió una recompensa; se rió de ella en su interior. Se le pusieron delante amenazas; las pisoteó, admirándose todos de un alma tan insólita, que a un hombre tan grande, célebre por su enorme fama de innumerables medios para favorecer y dañar, ni lo deseaba como amigo ni lo temía como enemigo. El mismo juez del que era consejero, aunque tampoco él quería que se hiciera, no se negaba abiertamente, sino que, echando a este la responsabilidad, afirmaba que él no se lo permitía; porque, en efecto, si el juez lo hiciera, Alipio se apartaría [de él]. Por una sola cosa había estado ya casi seducido, por su afición a las letras: hacerse copiar libros a precio de pretorio; pero, consultada la justicia, cambió su decisión a mejor, juzgando más útil la equidad que se lo prohibía que el poder que se lo permitía. Esto es poca cosa; pero el que es fiel en lo poco también es fiel en lo mucho, y de ningún modo será vano lo que salió de la boca de tu Verdad: Si no fueron fieles en el injusto dinero, ¿quién les confiará el verdadero? Y si no fueron fieles en lo ajeno, ¿quién les dará lo de ustedes? Tal era él entonces, unido a mí, y vacilaba conmigo en la deliberación sobre qué modo de vida debíamos seguir.✦

10.17

Nebridius etiam, qui relicta patria uicina Carthagini atque ipsa Carthagine, ubi frequentissimus erat, relicto paterno rure optimo, relicta domo et non secutura matre nullam ob aliam causam Mediolanium uenerat, nisi ut mecum uiueret in flagrantissimo studio ueritatis atque sapientiae, pariter suspirabat pariterque fluctuabat beatae uitae inquisitor ardens et quaestionum difficillimarum scrutator acerrimus. et erant ora trium egentium et inopiam suam sibimet inuicem anhelantium et ad te expectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno. et in omni amaritudine, quae nostros saeculares actus de misericordia tua sequebatur, intuentibus nobis finem, cur ea pateremur, occurrebant tenebrae, et auersabamur gementes et dicebamus: "quamdiu haec?" et hoc crebro dicebamus et dicentes non relinquebamus ea, quia non elucebat certum aliquid, quod illis relictis adprehenderemus.

También Nebridio, que, dejando su patria vecina a Cartago, y la misma Cartago, donde pasaba la mayor parte del tiempo, dejando una excelente finca paterna, dejando su casa y a su madre, que no iba a seguirlo, había venido a Milán sin otro motivo que vivir conmigo en un ardentísimo afán de verdad y de sabiduría, suspiraba igual que yo y fluctuaba igual que yo, ardiente buscador de la vida feliz y agudísimo escrutador de las cuestiones más difíciles. Y eran tres bocas hambrientas que se transmitían mutuamente su penuria y esperaban de ti que les dieras su alimento a su debido tiempo. Y en toda la amargura que, por tu misericordia, seguía a nuestras actividades mundanas, cuando mirábamos el fin por el que padecíamos aquellas cosas, nos salían al paso tinieblas, y nos apartábamos gimiendo y decíamos: «¿Hasta cuándo esto?». Y esto lo decíamos a menudo, y diciéndolo no lo dejábamos, porque no brillaba nada cierto que pudiéramos abrazar después de dejarlo.✦

11.18

Et ego maxime mirabar satagens et recolens, quam longum tempus esset ab undeuicensimo anno aetatis meae, quo feruere coeperam studio sapientiae, disponens ea inuenta relinquere omnes uanarum cupiditatum spes inanes et insanias mendaces. et ecce iam tricenariam aetatem gerebam in eodem luto haesitans auiditate fruendi praesentibus fugientibus et dissipantibus me, dum dico: "cras inueniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo; ecce Faustus ueniet et exponet omnia. o magni uiri Academici! nihil ad agendam uitam certi conprehendi potest. inmo quaeramus diligentius et non desperemus. ecce iam non sunt absurda in libris ecclesiasticis, quae absurda uidebantur, et possunt aliter atque honeste intellegi. figam pedes in eo gradu, in quo puer a parentibus positus eram, donec inueniatur perspicua ueritas. sed ubi quaeretur? quando quaeretur? non uacat Ambrosio, non uacat legere. ubi ipsos codices quaerimus? unde aut quando conparamus? a quibus sumimus? deputentur tempora, distribuantur horae pro salute animae. magna spes oborta est: non docet catholica fides, quod putabamus et uani accusabamus. nefas habent docti eius credere deum figura humani corporis terminatum. et dubitamus pulsare, quo aperiantur cetera? antemeridianis horis discipuli occupant; ceteris quid facimus? cur non id agimus? sed quando salutamus amicos maiores, quorum suffragiis opus habemus? quando praeparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos relaxando animo ab intentione curarum?

Y yo me admiraba sobremanera, pensándolo con inquietud y recordando cuánto tiempo había pasado desde los diecinueve años de mi edad, cuando empecé a arder en el afán de la sabiduría, resuelto, una vez hallada, a abandonar todas las vanas esperanzas y las locuras engañosas de los deseos vanos. Y he aquí que tenía ya treinta años, atascado en el mismo fango, con avidez de gozar de las cosas presentes, que huían y me disipaban, mientras decía: «Mañana la encontraré; he aquí que aparecerá clara, y la retendré; he aquí que vendrá Fausto y lo explicará todo. ¡Oh grandes hombres los académicos! No se puede alcanzar nada cierto para dirigir la vida. Al contrario, busquemos con más diligencia y no desesperemos. Ya no son absurdas en los libros de la Iglesia las cosas que parecían absurdas, y pueden entenderse de otro modo y honestamente. Fijaré mis pies en el peldaño en que me pusieron mis padres de niño, hasta que se halle la verdad evidente. Pero ¿dónde buscarla? ¿Cuándo buscarla? Ambrosio no tiene tiempo; no hay tiempo para leer. ¿Dónde buscamos los libros mismos? ¿De dónde o cuándo los compramos? ¿A quién se los pedimos prestados? Fíjense tiempos, distribúyanse horas para la salvación del alma. Ha nacido una gran esperanza: la fe católica no enseña lo que pensábamos y de lo que vanamente la acusábamos. Sus doctos tienen por impiedad creer que Dios está limitado por la figura de un cuerpo humano. ¿Y dudamos en llamar para que se nos abra lo demás? Las horas de la mañana las ocupan los discípulos; ¿qué hacemos en las demás? ¿Por qué no hacemos esto? Pero ¿cuándo saludamos a los amigos poderosos, cuyo favor necesitamos? ¿Cuándo preparamos lo que han de comprar los estudiantes? ¿Cuándo nos reponemos a nosotros mismos, descansando el ánimo de la tensión de las preocupaciones?✦

11.19

Pereant omnia et dimittamus haec uana et inania: conferamus nos ad solam inquisitionem ueritatis. uita misera est, mors incerta est; subito obrepat: quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quae hinc negleximus? ac non potius huius neglegentiae supplicia luenda? quid, si mors ipsa omnem curam cum sensu amputabit et finiet? ergo et hoc quaerendum. sed absit, ut ita sit. non uacat, non est inane, quod tam eminens culmen auctoritatis Christianae fidei toto orbe diffunditur. numquam tanta et talia pro nobis diuinitus agerentur, si morte corporis etiam uita animae consumeretur. quid cunctamur igitur relicta spe saeculi conferre nos totos, ad quaerendum deum et uitam beatam? sed expecta: iucunda sunt etiam ista, habent non paruam dulcedinem suam; non facile ab eis praecidenda est intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. ecce iam quantum est, ut inpetretur aliquis honor. et quid amplius in his desiderandum? suppetit amicorum maiorum copia: ut nihil aliud multum festinemus, uel praesidatus dari potest. et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum nostrum grauet, et ille erit modus cupiditatis. multi magni uiri et imitatione dignissimi sapientiae studio cum coniugibus dediti fuerunt."

»¡Perezca todo, y dejemos estas cosas vanas y vacías! Dediquémonos solo a la búsqueda de la verdad. La vida es desdichada, la muerte incierta; si de repente nos sorprende, ¿cómo saldremos de aquí? ¿Y dónde habremos de aprender lo que aquí descuidamos? ¿Y no habremos más bien de pagar los castigos de esta negligencia? ¿Y si la muerte misma corta y acaba todo cuidado junto con la sensibilidad? Entonces también esto hay que investigarlo. Pero lejos de nosotros que sea así. No es casualidad, no es cosa vana, que la cumbre tan eminente de la autoridad de la fe cristiana se difunda por todo el orbe. Nunca se habrían hecho por nosotros divinamente cosas tan grandes y tales, si con la muerte del cuerpo se consumiera también la vida del alma. ¿Por qué tardamos, pues, en abandonar la esperanza del mundo y entregarnos del todo a buscar a Dios y la vida dichosa? Pero espera: también estas cosas son agradables, tienen no poca dulzura; no hay que apartar de ellas fácilmente la intención, porque sería vergonzoso volver a ellas otra vez. Mira cuánto [falta] ya para conseguir algún cargo. ¿Y qué más hay que desear en esto? Tenemos abundancia de amigos poderosos: aunque no nos apresuremos mucho en otra cosa, al menos se nos puede dar un gobierno de provincia. Y habrá que tomar una esposa con algo de dinero, para que no grave nuestros gastos, y ese será el límite del deseo. Muchos hombres grandes y dignísimos de imitación se dedicaron con sus esposas al estudio de la sabiduría».✦

11.20

Cum haec dicebam et alternabant hi uenti et inpellebant huc atque illuc cor meum, transibant tempora, et tardabam conuerti ad dominum et differebam de die in diem uiuere in te et non differebam cotidie in memet ipso mori: amans beatam uitam timebam illam in sede sua et ab ea fugiens quaerebam eam. putabam enim me miserum fore nimis, si feminae priuarer amplexibus, et medicinam misericordiae tuae ad eandem infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram, et propriarum uirium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam stultus essem, ut nescirem, sicut scriptum est, neminem posse esse continentem, nisi tu dederis. utique dares, si gemitu interno pulsarem aures tuas et fide solida in te iactarem curam meam.

Mientras decía estas cosas, y alternaban estos vientos y empujaban mi corazón de acá para allá, pasaba el tiempo, y tardaba en convertirme al Señor, y difería de día en día el vivir en ti, y no difería el morir cada día en mí mismo; amando la vida dichosa, la temía en su propia morada, y huyendo de ella la buscaba. Porque pensaba que sería demasiado desdichado si me viera privado de los abrazos de una mujer, y no pensaba en la medicina de tu misericordia para sanar esa misma flaqueza, porque no la había experimentado; y creía que la continencia era cosa de las propias fuerzas, de las que no me sentía capaz, siendo tan necio que no sabía que, como está escrito, nadie puede ser continente si tú no se lo das. Y ciertamente me lo habrías dado, si con gemido interior hubiera llamado a tus oídos y con fe firme hubiera arrojado en ti mi preocupación.✦

12.21

Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda cantans nullo modo nos posse securo otio simul in amore sapientiae uiuere, sicut iam diu desideraremus, si id fecissem. erat enim ipse in ea re etiam tunc castissimus, ita ut mirum esset, quia uel experientiam concubitus ceperat in ingressu adulescentiae suae, sed non haeserat magisque doluerat et spreuerat et deinde iam continentissime uiuebat. ego autem resistebam illi exemplis eorum, qui coniugati coluissent sapientiam et promeruissent deum et habuissent fideliter ac dilexissent amicos. a quorum ego granditate quidem animi longe aberam et deligatus morbo carnis mortifera suauitate trahebam catenam meam solui timens et quasi concusso uulnere repellens uerba bene suadentis tamquam manum soluentis. insuper etiam per me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens et innectebat atque spargebat per linguam meam dulces laqueos in uia eius, quibus illi honesti et expediti pedes inplicarentur.

Alipio, en verdad, me disuadía de tomar esposa, repitiéndome que de ningún modo podríamos vivir juntos con ocio tranquilo en el amor de la sabiduría, como hacía tiempo deseábamos, si yo lo hacía. Porque él era ya entonces castísimo en esta materia, de tal modo que era admirable, pues había tenido experiencia del trato carnal al comienzo de su adolescencia, pero no se había quedado prendido, sino que más bien se había dolido y lo había despreciado, y desde entonces vivía en perfecta continencia. Yo, en cambio, le oponía el ejemplo de los que, estando casados, habían cultivado la sabiduría, habían agradado a Dios y habían tenido y amado fielmente a sus amigos. De cuya grandeza de ánimo yo estaba, ciertamente, muy lejos; y atado por la enfermedad de la carne con su dulzura mortífera, arrastraba mi cadena temiendo ser desatado, y, como si me tocaran la herida, rechazaba las palabras del que me aconsejaba bien, como la mano del que me desataba. Además, por medio de mí hablaba la serpiente también al mismo Alipio, y entretejía y esparcía por mi lengua dulces lazos en su camino, para que se enredaran en ellos sus pies honestos y libres.✦

12.22

Cum enim me ille miraretur, quem non parui penderet, ita haerere uisco illius uoluptatis, ut me adfirmarem, quotienscumque inde inter nos quaereremus, caelibem uitam nullo modo posse degere atque ita me defenderem, cum illum mirantem uiderem, ut dicerem multum interesse inter illud, quod ipse raptim et furtim expertus esset, quod paene iam ne meminisset quidem atque ideo nulla molestia facile contemneret, et delectationes consuetudinis meae, ad quas si accessisset honestum nomen matrimonii, non eum mirari oportere, cur ego illam uitam nequirem spernere, coeperat et ipse desiderare coniugium nequaquam uictus libidine talis uoluptatis, sed curiositatis. dicebat enim scire se cupere, quidnam esset illud, sine quo uita mea, quae illi sic placebat, non mihi uita, sed poena uideretur. stupebat enim liber ab illo uinculo animus seruitutem meam et stupendo ibat in experiendi cupidinem uenturus in ipsam experientiam atque inde fortasse lapsurus in eam quam stupebat seruitutem, quoniam sponsionem uolebat facere cum morte, et qui amat periculum, incidet in illud. neutrum enim nostrum, si quod est coniugale decus in officio regendi matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat nisi tenuiter. magna autem ex parte atque uehementer consuetudo satiandae insatiabilis concupiscentiae me captum excruciabat, illum autem admiratio capiendum trahebat. sic eramus, donec tu, altissime, non deserens humum nostrum miseratus miseros subuenires miris et occultis modis.

Porque como él se admiraba de que yo, a quien no tenía en poco, estuviera tan pegado a la liga de aquel placer que afirmaba, cada vez que tratábamos de ello entre nosotros, que de ningún modo podría llevar una vida célibe, y como yo me defendía, al verlo admirado, diciendo que había mucha diferencia entre lo que él había experimentado a escondidas y de pasada, que ya casi ni recordaba y por eso despreciaba fácilmente y sin ninguna molestia, y los deleites de mi costumbre, a los que, si se añadía el honesto nombre de matrimonio, no debía extrañarle por qué yo no podía despreciar aquella vida, había empezado también él a desear el matrimonio, de ningún modo vencido por la apetencia de aquel placer, sino por curiosidad. Decía, en efecto, que deseaba saber qué era aquello sin lo cual mi vida, que tanto le agradaba, no me parecía vida, sino castigo. Porque su ánimo, libre de aquel vínculo, se asombraba de mi esclavitud, y asombrándose iba hacia el deseo de experimentarlo, para llegar a la experiencia misma y de allí quizá caer en aquella esclavitud de la que se asombraba, puesto que quería hacer un pacto con la muerte; y el que ama el peligro caerá en él. Pues a ninguno de los dos nos atraía, sino débilmente, lo que hay de decoro conyugal en la tarea de llevar un matrimonio y criar hijos. En gran parte y con violencia, a mí me tenía cautivo y me atormentaba la costumbre de saciar una concupiscencia insaciable; a él, en cambio, lo arrastraba la admiración a dejarse cautivar. Así estábamos, hasta que tú, Altísimo, sin abandonar nuestro barro, compadecido de nuestra miseria, vinieras en nuestra ayuda por modos admirables y ocultos.✦

13.23

Et instabatur inpigre, ut ducerem uxorem. iam petebam, iam promittebatur maxime matre dante operam, quo me iam coniugatum baptismus salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari et uota sua ac promissa tua in mea fide conpleri animaduertebat. cum sane et rogatu meo et desiderio suo forti clamore cordis abs te deprecaretur cotidie, ut ei per uisum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo, numquam uoluisti. et uidebat quaedam uana et phantastica, quo cogebat inpetus de hac re satagentis humani spiritus, et narrabat mihi non cum fiducia, qua solebat, cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. dicebat enim discernere se nescio quo sapore, quem uerbis explicare non poterat, quid interesset inter reuelantem te et animam suam somniantem. instabatur tamen, et puella petebatur, cuius aetas ferme biennio minus quam nubilis erat, et quia ea placebat, exspectabatur.

Y se me instaba sin descanso a que tomara esposa. Ya la pedía, ya se me prometía, sobre todo por empeño de mi madre, para que, una vez casado, me lavara el bautismo saludable, para el cual se alegraba de verme cada día mejor dispuesto, y advertía que se cumplían en mi fe sus votos y tus promesas. Y aunque, a petición mía y por su propio deseo, con fuerte clamor del corazón te suplicaba cada día que le mostraras en una visión algo sobre mi futuro matrimonio, nunca quisiste. Veía, sí, algunas cosas vanas y fantásticas, a las que la empujaba el ímpetu del espíritu humano preocupado por este asunto, y me las contaba, no con la confianza con que solía cuando tú le mostrabas algo, sino despreciándolas. Porque decía que distinguía, por no sé qué sabor que no podía explicar con palabras, la diferencia entre cuando tú le revelabas algo y cuando su alma soñaba. Se me instaba, sin embargo, y se pidió [la mano de] una muchacha a la que le faltaban casi dos años para la edad núbil, y, como agradaba, se la esperaba.✦

14.24

Et multi amici agitaueramus animo et conloquentes ac detestantes turbulentas humanae uitae molestias paene iam firmaueramus remoti a turbis otiose uiuere, id otium sic moliti, ut, si quid habere possemus, conferremus in medium unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus, ut per amicitiae sinceritatem non esset aliud huius et aliud illius, sed quod ex cunctis fieret unum, et uniuersum singulorum esset et omnia omnium, cum uideremur nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate essentque inter nos praediuites, Romanianus maxime communiceps noster, quem tunc graues aestus negotiorum suorum ad comitatum adtraxerant, ab ineunte aetate mihi familiarissimus. qui maxime instabat huic rei et magnam in suadendo habebat auctoritatem, quod ampla res eius multam ceteris anteibat. et placuerat nobis, ut bini annui tamquam magistratus omnia necessaria curarent ceteris quietis. sed posteaquam coepit cogitari, utrum hoc mulierculae sinerent, quas et alii nostrum iam habebant et nos habere uolebamus, totum illud placitum, quod bene formabamus, dissiluit in manibus atque confractum et abiectum est. inde ad suspiria et gemitus et gressus ad sequendas latas et tritas uias saeculi, quoniam multae cogitationes erant in corde nostro, consilium autem tuum manet in aeternum. ex quo consilio deridebas nostra et tua praeparabas nobis daturus escam in opportunitate et aperturus manum atque impleturus animas nostras benedictione.

Y muchos amigos habíamos estado meditando, y conversando y detestando las turbulentas molestias de la vida humana, casi habíamos decidido ya vivir en ocio apartados de las multitudes; y planeábamos ese ocio de modo que pusiéramos en común lo que pudiéramos tener y formáramos un solo patrimonio con el de todos, para que, por la sinceridad de la amistad, no hubiera cosa de este y cosa de aquel, sino que de todo se hiciera una sola cosa, y el conjunto fuera de cada uno y todo de todos. Nos parecía que podríamos ser unos diez hombres en esa sociedad, y había entre nosotros algunos muy ricos, sobre todo Romaniano, conciudadano nuestro, a quien entonces graves problemas de sus negocios habían llevado a la corte, amigo mío íntimo desde la primera juventud. Este era el que más insistía en el proyecto, y tenía gran autoridad para persuadir, porque su amplia hacienda aventajaba con mucho a la de los demás. Y habíamos acordado que dos de nosotros cada año, como magistrados, se ocuparan de todo lo necesario, quedando tranquilos los demás. Pero cuando se empezó a pensar si lo permitirían las mujercitas, que algunos de nosotros ya tenían y otros queríamos tener, todo aquel plan que tan bien trazábamos se nos deshizo en las manos y quedó roto y desechado. De ahí, a los suspiros y gemidos, y a los pasos para seguir los caminos anchos y trillados del mundo, porque muchos eran los pensamientos en nuestro corazón, pero tu designio permanece para siempre. Y desde ese designio te reías de los nuestros y preparabas los tuyos, para darnos el alimento a su debido tiempo y abrir tu mano y colmar nuestras almas de bendición.✦

15.25

Interea mea peccata multiplicabantur, et auulsa a latere meo tamquam inpedimento coniugii cum qua cubare solitus eram, cor, ubi adhaerebat, concisum et uulneratum mihi erat et trahebat sanguinem. et illa in Africam redierat uouens tibi alium se uirum nescituram relicto apud me naturali ex illa filio meo. at ego infelix nec feminae imitator, dilationis inpatiens, tamquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non amator coniugii sed libidinis seruus eram, procuraui aliam, non utique coniugem, quo tamquam sustentaretur et perduceretur uel integer uel auctior morbus animae meae satellitio perdurantis consuetudinis in regnum uxorium. nec sanabatur uulnus illud meum, quod prioris praecisione factum erat, sed post feruorem doloremque acerrimum putrescebat et quasi frigidius, sed desperatius dolebat.

Entretanto se multiplicaban mis pecados, y arrancada de mi lado, como impedimento para el matrimonio, aquella con la que solía acostarme, mi corazón, que estaba unido a ella, quedó herido y desgarrado y sangraba. Y ella había vuelto a África, haciéndote voto de no conocer a otro hombre, y dejando conmigo al hijo natural que yo había tenido de ella. Pero yo, desdichado, incapaz de imitar a una mujer, impaciente por la demora, puesto que no iba a recibir hasta dos años después a la que pedía, como no era amante del matrimonio sino esclavo de la lujuria, me procuré otra, no ciertamente como esposa, para que con ella se sostuviera y se prolongara la enfermedad de mi alma, intacta o incluso agravada, bajo la escolta de una costumbre persistente, hasta el reino del matrimonio. Y no sanaba aquella herida mía, que me había hecho la separación de la primera, sino que, después del ardor y del dolor agudísimo, se gangrenaba, y dolía de manera más fría, pero más desesperada.✦

16.26

Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. ego fiebam miserior et tu propinquior. aderat iam iamque dextera tua raptura me de caeno et ablutura, et ignorabam. nec me reuocabat a profundiore uoluptatum carnalium gurgite nisi metus mortis et futuri iudicii tui, qui per uarias quidem opiniones, numquam tamen recessit de pectore meo. et disputabam cum amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum Epicurum accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem restare animae uitam et tractus meritorum, quod Epicurus credere noluit. et quaerebam, si essemus inmortales et in perpetua corporis uoluptate sine ullo amissionis terrore uiueremus, cur non essemus beati aut quid aliud quaereremus, nesciens id ipsum ad magnam miseriam pertinere, quod ita demersus et caecus cogitare non possem lumen honestatis et gratis amplectendae pulchritudinis, quam non uidet oculus carnis et uidetur ex intimo. nec considerabam miser, ex qua uena mihi manaret, quod ista ipsa foeda tamen cum amicis dulciter conferebam nec esse sine amicis poteram beatus etiam secundum sensum, quem tunc habebam quantalibet affluentia carnalium uoluptatum. quos utique amicos gratis diligebam uicissimque ab eis me diligi gratis sentiebam. o tortuosas uias! uae animae meae audaci, quae sperauit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! uersa et reuersa in tergum et in latera et in uentrem, et dura sunt omnia, et tu solus requies. et ecce ades et liberas a miserabilibus erroribus et constitues nos in uia tua et consolaris et dicis: "currite, ego feram et ego perducam et ibi ego feram."

A ti la alabanza, a ti la gloria, fuente de las misericordias. Yo me hacía más desdichado, y tú más cercano. Ya estaba a punto tu diestra, que iba a sacarme del fango y a lavarme, y yo lo ignoraba. Y nada me apartaba de un abismo más profundo de placeres carnales, sino el miedo a la muerte y a tu juicio futuro, que, a través de diversas opiniones, nunca se apartó de mi pecho. Y discutía con mis amigos Alipio y Nebridio sobre los fines de los bienes y de los males, [diciendo] que Epicuro se habría llevado la palma en mi ánimo si yo no hubiera creído que después de la muerte quedaba la vida del alma y la retribución de los méritos, cosa que Epicuro no quiso creer. Y preguntaba por qué, si fuéramos inmortales y viviéramos en perpetuo placer del cuerpo sin ningún temor de perderlo, no seríamos dichosos, o qué otra cosa buscaríamos; sin saber que precisamente esto formaba parte de mi gran miseria: que, tan hundido y ciego, no podía pensar la luz de la honestidad y de la belleza que ha de abrazarse por sí misma, que no ve el ojo de la carne y se ve desde lo íntimo. Y no consideraba, desdichado, de qué fuente me manaba el que aun estas mismas cosas vergonzosas las tratara con dulzura con mis amigos, y que no pudiera ser dichoso sin amigos, ni siquiera según el sentir que entonces tenía, por grande que fuera la abundancia de placeres carnales. A estos amigos, ciertamente, los amaba desinteresadamente, y sentía que ellos a su vez me amaban desinteresadamente. ¡Oh caminos tortuosos! ¡Ay de mi alma audaz, que esperó, si se apartaba de ti, tener algo mejor! Vuelta y revuelta sobre la espalda, sobre los costados y sobre el vientre, todo es duro, y solo tú eres el descanso. Y he aquí que estás presente, y nos libras de los errores miserables, y nos estableces en tu camino, y nos consuelas y dices: «Corran; yo los llevaré, y yo los conduciré, y también allí yo los llevaré».✦

Fuente del texto original: Texto latino: edición de Pius Knöll, CSEL 33 (Viena, 1896; dominio público), transcripción digital de Open Greek and Latin (csel-dev), CC BY-SA 4.0. La columna latina se distribuye con esa misma licencia.