Saltar al contenido
OriGen Biblioteca de Conciencia Activa
‹ El Corpus Hermeticum y la Tabla Esmeralda (Selección)
Filosofía griega y hermetismo · El Corpus Hermeticum y la Tabla Esmeralda (Selección)

Tratado IV

Ὁ Κρατὴρ ἢ Μονάς — La Crátera o la Mónada, de Hermes a Tat

1

Ἐπειδὴ τὸν πάντα κόσμον ἐποίησεν ὁ δημιουργός, οὐ χερσὶν ἀλλὰ λόγῳ, ὥστε οὕτως ὑπολάμβανε ὡς τοῦ παρόντος καὶ ἀεὶ ὄντος καὶ πάντα ποιήσαντος καὶ ἑνὸς μόνου, τῇ δὲ αὐτοῦ θελήσει δημιουργήσαντος τὰ ὄντα· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ σῶμα ἐκείνου, οὐχ ἁπτόν, οὐδὲ ὁρατόν, οὐδὲ μετρητόν, οὐδὲ διαστατόν, οὐδὲ ἄλλῳ τινὶ σώματι ὅμοιον· οὔτε γὰρ πῦρ ἐστιν οὔτε ὕδωρ οὔτε ἀὴρ οὔτε πνεῦμα, ἀλλὰ πάντα ἀπ’ αὐτοῦ. ἀγαθὸς γὰρ ὢν, οὐ μόνῳ ἑαυτῷ τοῦτο ἀναθεῖναι ἠθέλησε καὶ τὴν γῆν κοσμῆσαι,

Puesto que el Demiurgo hizo el cosmos entero no con las manos sino con el Verbo, concíbelo de este modo: que Él está presente y existe siempre, que hizo todas las cosas y es Uno solo, y que por su propia voluntad plasmó los seres. Porque este es, por así decirlo, el cuerpo de Aquel: un cuerpo no tangible, ni visible, ni mensurable, ni extenso, ni semejante a ningún otro cuerpo; pues no es fuego, ni agua, ni aire, ni aliento, sino que todas las cosas provienen de Él. Ahora bien, siendo bueno, no quiso consagrar esta ofrenda solo para Sí mismo ni dejar sin adorno la tierra,✦

2

κόσμον δὲ θείου σώματος κατέπεμψε τὸν ἄνθρωπον, ζῴου ἀθανάτου ζῷον θνητόν, καὶ ὁ μὲν κόσμος τῶν ζῴων ἐπλεονέκτει τὸ ἀείζωον, ὁ δὲ ἄνθρωπος καὶ τοῦ κόσμου τὸν λόγον καὶ τὸν νοῦν. θεατὴς γὰρ ἐγένετο τοῦ ἔργου τοῦ θεοῦ ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἐθαύμασε καὶ ἐγνώρισε τὸν ποιήσαντα.

sino que envió aquí abajo como ornamento de este cuerpo divino al ser humano, viviente mortal de un viviente inmortal. Y si bien el cosmos aventajaba a los seres vivientes por su vida sempiterna [tò aeízōon], el hombre aventajó incluso al cosmos por la razón [lógos] y por el intelecto [noûs]. Pues el ser humano llegó a ser contemplador [theatḗs] de la obra de Dios, y se maravilló y reconoció a su Hacedor.✦

3

τὸν μὲν οὖν λόγον, ὦ Τάτ, ἐν πᾶσι τοῖς ἀνθρώποις ἐμέρισε, τὸν δὲ νοῦν οὐκέτι, οὐ φθονῶν τισιν· ὁ γὰρ φθόνος οὐκ ἔνθεν ἔρχεται, κάτω δὲ συνίσταται ταῖς τὸν νοῦν μὴ ἐχόντων ἀνθρώπων ψυχαῖς. – Διὰ τί οὖν, ὦ πάτερ, οὐ πᾶσιν ἐμέρισε τὸν νοῦν ὁ θεός; – ’Ηθέλησεν, ὦ τέκνον, τοῦτον ἐν μέσῳ ταῖς ψυχαῖς ὥσπερ ἆθλον ἱδρῦσθαι.

Así pues, oh Tat, la razón discursiva [lógos] Dios la repartió entre todos los hombres, mas no así el intelecto [noûs]; y no porque sintiera envidia de algunos, pues la envidia no procede de allá arriba, sino que se forma aquí abajo en las almas de los hombres que no poseen el intelecto. — TAT: ¿Por qué entonces, oh padre, no repartió Dios el intelecto a todos? — HERMES: Quiso, oh hijo, colocarlo en medio para las almas como premio de un certamen [ὥσπερ ἆθλον].✦

4

– Καὶ ποῦ αὐτὸν ἱδρύσατο; – Κρατῆρα μέγαν πληρώσας τούτου κατέπεμψε, δοὺς κήρυκα, καὶ ἐκέλευσεν αὐτῷ κηρύξαι ταῖς τῶν ἀνθρώπων καρδίαις τάδε· βάπτισον σεαυτὴν ἡ δυναμένη εἰς τοῦτον τὸν κρατῆρα, ἡ πιστεύουσα ὅτι ἀνελεύσῃ πρὸς τὸν καταπέμψαντα τὸν κρατῆρα, ἡ γνωρίζουσα ἐπὶ τί γέγονας. ὅσοι μὲν οὖν συνῆκαν τοῦ κηρύγματος καὶ ἐβαπτίσαντο τοῦ νοός, οὗτοι μετέσχον τῆς γνώσεως καὶ τέλειοι ἐγένοντο ἄνθρωποι, τὸν νοῦν δεξάμενοι· ὅσοι δὲ ἥμαρτον τοῦ κηρύγματος, οὗτοι μὲν οἱ λογικοί, τὸν νοῦν μὴ προσειληφότες, ἀγνοοῦντες ἐπὶ τί γεγόνασιν καὶ ὑπὸ τίνων,

— TAT: ¿Y dónde lo colocó? — HERMES: Llenó de intelecto una gran Crátera [kratêra mégan] y la envió abajo, asignándole un heraldo, a quien ordenó proclamar a los corazones de los hombres esto: «Bautízate a ti mismo, tú, corazón que puedes hacerlo, en esta Crátera; tú que crees que ascenderás hacia Aquel que envió abajo la Crátera; tú que reconoces para qué has nacido». Cuantos comprendieron entonces la proclamación y se sumergieron en el bautismo del Intelecto, estos participaron del conocimiento [gnôsis] y llegaron a ser hombres perfectos [téleioi ánthrōpoi], por haber recibido el Intelecto; en cambio, cuantos desoyeron la proclamación, esos son los meramente racionales [hoi logikoí], que no han recibido además el Intelecto e ignoran para qué han nacido y por obra de quiénes.✦

5

αἱ δὲ αἰσθήσεις τούτων ταῖς τῶν ἀλόγων ζῴων παραπλήσιαι, καὶ ἐν θυμῷ καὶ ὀργῇ τὴν κρᾶσιν ἔχοντες, οὐ θαυμάζοντες οὐ τὰ θέας ἄξια, ταῖς δὲ τῶν σωμάτων ἡδοναῖς καὶ ὀρέξεσι προσέχοντες, καὶ διὰ ταῦτα τὸν ἄνθρωπον γεγονέναι πιστεύοντες. ὅσοι δὲ τῆς ἀπὸ τοῦ θεοῦ δωρεᾶς μετέσχον, οὗτοι, ὦ Τάτ, κατὰ σύγκρισιν τῶν ἔργων ἀθάνατοι ἀντὶ θνητῶν εἰσι, πάντα ἐμπεριλαβόντες τῷ ἑαυτῶν νοΐ, τὰ ἐπὶ γῆς, τὰ ἐν οὐρανῷ, καὶ εἴ τί ἐστιν ὑπὲρ οὐρανόν· τοσοῦτον ἑαυτοὺς ὑψώσαντες, εἶδον τὸ ἀγαθὸν καὶ ἰδόντες συμφορὰν ἡγήσαντο τὴν ἐνθάδε διατριβήν· καταφρονήσαντες πάντων τῶν σωματικῶν καὶ ἀσωμάτων ἐπὶ τὸ ἓν καὶ μόνον σπεύδουσιν.

Las percepciones de estos últimos son semejantes a las de los animales irracionales y, teniendo su temperamento mezclado con la pasión y la ira, no admiran las cosas dignas de contemplación, sino que se entregan a los placeres y apetitos de los cuerpos, creyendo que el hombre ha nacido para tales cosas. Pero cuantos participaron del don que viene de Dios, estos, oh Tat, si se comparan sus obras, son inmortales en vez de mortales, porque han abarcado con su propio intelecto todas las cosas: las que están sobre la tierra, las que están en el cielo y cuanto pueda existir más allá del cielo. Habiéndose elevado a sí mismos a tal altura, vieron el Bien y, al verlo, tuvieron por un destierro infortunado la demora aquí abajo; y despreciando todas las cosas corpóreas e incorpóreas, se apresuran hacia el Uno y Único [tò hèn kaì mónon].

6

αὕτη, ὦ Τάτ, ἡ τοῦ νοῦ ἐστὶν ἐπιστήμη, τῶν θείων ἐντορία, καὶ ἡ τοῦ θεοῦ κατανόησις, θείου ὄντος τοῦ κρατῆρος. Κἀγὼ βαπτισθῆναι βούλομαι, ὦ πάτερ. – Ἐὰν μὴ πρῶτον τὸ σῶμά σου μισήσῃς, ὦ τέκνον, σεαυτὸν φιλῆσαι οὐ δύνασαι· φιλήσας δὲ σεαυτόν, νοῦν ἕξεις, καὶ τὸν νοῦν ἔχων καὶ τῆς ἐπιστήμης μεταλήψῃ. – Πῶς ταῦτα λέγεις, ὦ πάτερ; – Ἀδύνατον γάρ ἐστιν, ὦ τέκνον, περὶ ἀμφότερα γίνεσθαι, περὶ τὰ θνητὰ καὶ τὰ θεῖα. δύο γὰρ ὄντων τῶν ὄντων, σώματος καὶ ἀσωμάτου, ἐν οἷς τὸ θνητὸν καὶ τὸ θεῖον, ἡ αἵρεσις θατέρου καταλείπεται τῷ ἑλέσθαι βουλομένῳ. οὐ γὰρ ἔστιν ἀμφότερα, ἐν οἷς τε ἡ ἐξαίρεσις καταλείπεται, τὸ δὲ ἕτερον ἐλαττωθὲν τὴν τοῦ ἑτέρου ἐφανέρωσεν ἐνέργειαν.

Esta es, oh Tat, la ciencia del Intelecto: la abundancia contemplativa de las cosas divinas y la comprensión de Dios, pues la Crátera misma es divina. — TAT: También yo quiero ser bautizado en ella, oh padre. — HERMES: Si primero no aborreces tu cuerpo, oh hijo, no puedes amarte a ti mismo; pero habiéndote amado a ti mismo [tu ser esencial], tendrás el Intelecto, y teniendo el Intelecto participarás también de la ciencia. — TAT: ¿Cómo dices esto, oh padre? — HERMES: Porque es imposible, oh hijo, entregarse a la vez a ambas cosas: a las mortales y a las divinas. En efecto, existiendo dos órdenes de seres, lo corpóreo y lo incorpóreo, en los cuales se hallan respectivamente lo mortal y lo divino, queda confiada la elección de uno u otro a quien quiere elegir. Pues no cabe abrazar ambos a la vez, y allí donde queda la libertad de elegir, la disminución del uno manifiesta la energía operante del otro.

7

ἡ μὲν οὖν ἐνέργεια τοῦ κρείττονος αἵρεσις οὐ μόνον τῷ ἑλομένῳ καλλίστη τυγχάνει τῷ τὸν ἄνθρωπον ἀποθεῶσαι, ἀλλὰ καὶ τὴν πρὸς θεὸν εὐσέβειαν ἐπιδείκνυσιν· ἡ δὲ τοῦ ἐλάττονος τὸν μὲν ἄνθρωπον ἀπώλεσεν, οὐδὲν δὲ εἰς τὸν θεὸν ἐπλημμέλησεν, ἢ τοῦτο μόνον ὅτι, καθάπερ αἱ πομπαὶ μέσον παρέρχονται, μήτε αὐταὶ ἐνεργῆσαί τι δυνάμεναι, τοὺς δὲ ἐμποδίζουσαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ οὗτοι μόνον πομπεύουσιν ἐν τῷ κόσμῳ, παραγόμενοι ὑπὸ τῶν σωματικῶν ἡδονῶν.

Así pues, la elección de lo mejor no solo resulta hermosísima para quien la elige, por cuanto diviniza al hombre [tôi tòn ánthrōpon apotheôsai], sino que también muestra la piedad hacia Dios; en cambio, la elección de lo inferior pierde al hombre, aunque en nada ofende ni daña a Dios, salvo en esto solo: que así como los cortejos triunfales pasan por en medio de la plaza sin poder hacer nada por sí mismos, pero estorbando el paso a los demás, de igual manera también estos solo desfilan vanamente por el mundo, arrastrados por los placeres corporales.

8

τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων, ὦ Τάτ, τὰ μὲν παρὰ τοῦ θεοῦ ἡμῖν τε ὑπῆρξε καὶ ὑπάρξει· τὰ δὲ ἀφ’ ἡμῶν ἀκολουθησάτω καὶ μὴ ὑστερήσατω· ἐπεὶ ὁ μὲν θεὸς ἀναίτιος, ἡμεῖς δὲ αἴτιοι τῶν κακῶν, ταῦτα προκρίνοντες τῶν ἀγαθῶν. ὁρᾷς, ὦ τέκνον, πόσα ἡμᾶς δεῖ σώματα διεξελθεῖν, καὶ πόσους χοροὺς δαιμόνων καὶ συνέχειαν καὶ δρόμους ἀστέρων ἵνα πρὸς τὸν ἕνα καὶ μόνον σπεύσωμεν; ἀδιάβατον γὰρ τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀπέραντον καὶ ἀτελές, αὐτῷ δὲ καὶ ἄναρχον, ἡμῖν δὲ δοκοῦν ἀρχὴν ἔχειν τὴν γνῶσιν.

Siendo esto así, oh Tat, las cosas que proceden de Dios han estado y estarán siempre a nuestra disposición; mas las que dependen de nosotros, que sigan ese llamado y no se queden atrás; porque Dios es inocente de todo mal [ho mèn theòs anaítios], mientras que nosotros somos los causantes de nuestros males al preferirlos a los bienes. ¿Ves, oh hijo, cuántos cuerpos debemos atravesar, cuántos coros de daimones y qué continuidad y cursos de astros, para apresurarnos hacia el Uno y Único? Pues el Bien es intransitable, ilimitado e inacabable, y para sí mismo carece incluso de principio, aunque para nosotros parece tener como principio el conocimiento [tḕn gnôsin].✦

9

οὐκ αὐτοῦ οὖν ἀρχὴ γίνεται ἡ γνῶσις, ἀλλ’ ἡμῖν τὴν ἀρχὴν παρέχεται τοῦ γνωσθησομένου. λαβώμεθα οὖν τῆς ἀρχῆς, καὶ ὁδεύσωμεν τάχει ἅπαντα· πάνυ γάρ ἐστι σκολιόν, τὸ τὰ συνήθη καὶ παρόντα καταλιπόντα ἐπὶ τὰ παλαιὰ καὶ ἀρχαῖα ἀνακάμπτειν. τὰ μὲν γὰρ φαινόμενα τέρπει, τὰ δὲ ἀφανῆ δυσπιστεῖν ποιεῖ. φανερώτερα δέ ἐστι τὰ κακά, τὸ δὲ ἀγαθὸν ἀφανὲς τοῖς φανεροῖς. οὐ γὰρ μορφὴ οὔτε τύπος ἐστὶν αὐτοῦ. διὰ τοῦτο αὐτῷ μέν ἐστιν ὅμοιον, τοῖς δὲ ἄλλοις πᾶσιν ἀνόμοιον· ἀδύνατον γὰρ ἀσώματον σώματι φανῆναι·

El conocimiento, por tanto, no es principio del Bien mismo, sino que a nosotros nos proporciona el principio de aquello que ha de ser conocido. Asiémonos, pues, de ese principio y recorramos con presteza todo el camino; pues es sin duda arduo abandonar las cosas habituales y presentes para retornar a las antiguas y primordiales. Porque las cosas aparentes deleitan, mientras que las invisibles provocan desconfianza. Y más manifiestas a los sentidos son las cosas malas, en tanto que el Bien es invisible para las cosas visibles, pues no tiene forma ni figura. Por eso es semejante a sí mismo, pero desemejante a todas las demás cosas, ya que es imposible que algo incorpóreo se haga visible a un cuerpo.

10

αὕτη διαφορὰ τοῦ ὁμοίου πρὸς τὸ ἀνόμοιον, καὶ τῷ ἀνομοίῳ ὑστέρημα πρὸς τὸ ὅμοιον. ἡ γὰρ μονάς, οὖσα πάντων ἀρχὴ καὶ ῥίζα, ἐν πᾶσίν ἐστιν ὡς ἂν ῥίζα καὶ ἀρχή. ἄνευ δὲ ἀρχῆς οὐδὲν, ἀρχὴ δὲ ἐξ οὐδενὸς ἀλλ’ ἐξ αὐτῆς, εἴ γε ἀρχή ἐστι τῶν ἑτέρων. μονὰς οὖσα οὖν ἀρχὴ πάντα ἀριθμὸν ἐμπεριέχει, ὑπὸ μηδενὸς ἐμπεριεχομένη, καὶ πάντα ἀριθμὸν γεννᾷ ὑπὸ μηδενὸς γεννωμένη ἑτέρου ἀριθμοῦ.

Esta es la diferencia de lo semejante respecto de lo desemejante, y la carencia de lo desemejante frente a lo semejante. Pues la Mónada [he monás], por ser principio y raíz de todas las cosas, está en todas ellas como raíz y principio. Sin principio nada existe, mas el principio no procede de nada sino de sí mismo, puesto que es principio de las demás cosas. Siendo, pues, principio, la Mónada contiene en sí todo número sin ser contenida por ninguno, y engendra todo número sin ser engendrada por ningún otro número.✦

11

πᾶν δὲ τὸ γεννώμενον ἀτελὲς καὶ διαιρετόν, καὶ αὐξητὸν καὶ μειωτόν, τῷ δὲ τελείῳ οὐδὲν τούτων γίνεται. καὶ τὸ μὲν αὐξητὸν αὐξάνεται ἀπὸ τῆς μονάδος, ἁλίσκεται δὲ ὑπὸ τῆς αὐτοῦ ἀσθενείας, μηκέτι δυνάμενον τὴν μονάδα χωρῆσαι. αὕτη οὖν, ὦ Τάτ. κατὰ τὸ δυνατόν σοι ὑπογέγραπται τοῦ θεοῦ εἰκών· ἣν ἀκριβῶς εἰ θεάσῃ καὶ νοήσεις τοῖς τῆς καρδίας ὀφθαλμοῖς, πίστευσόν μοι, τέκνον, εὑρήσεις τὴν πρὸς τὰ ἄνω ὁδόν. μᾶλλον δὲ αὐτή σε ἡ εἰκὼν ὁδηγήσει. ἔχει γάρ τι ἴδιον ἡ θέα· τοὺς φθάσαντας θεάσασθαι κατέχει καὶ ἀνέλκει, καθάπερ φασὶν ἡ μαγνῆτις λίθος τὸν σίδηρον.

Todo lo engendrado, en cambio, es imperfecto y divisible, y sujeto a aumento y disminución; mas a lo perfecto nada de esto le acontece. Y lo que aumenta recibe su aumento de la Mónada, pero sucumbe por su propia debilidad cuando ya no es capaz de contener a la Mónada. Esta es, pues, oh Tat, trazada para ti en la medida de lo posible, la imagen de Dios; si la contemplas con exactitud y la comprendes con los ojos del corazón [toîs tês kardías ophthalmoîs], créeme, hijo, que hallarás el camino hacia las alturas; o, mejor dicho, la imagen misma te guiará. Porque la contemplación tiene una virtud propia: a quienes han alcanzado a contemplarla los prende y los atrae hacia lo alto, tal como dicen que la piedra imán [he magnêtis líthos] atrae al hierro.✦

Fuente del texto original: Texto griego: Gustav Parthey, Hermetis Trismegisti Poemander, Berlín, Fr. Nicolai, 1854 (dominio público). Texto latino: Johannes Petreius, De Alchemia (Tabula Smaragdina), Núremberg, 1541 (dominio público). Traducción española y notas: Biblioteca Conciencia Activa, Edición 2.0 (2026).