Saltar al contenido
OriGen Biblioteca de Conciencia Activa
‹ Discursos del Buda (selección del Canon Pali)
India · Discursos del Buda (selección del Canon Pali)

Los fundamentos de la atención plena (MN 10)

1.1

Evaṁ me sutaṁ— ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi: “bhikkhavo”ti. “Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca:

Así lo he oído. En cierta ocasión el Bienaventurado residía entre los kurus, en una población de los kurus llamada Kammāsadhamma. Allí el Bienaventurado se dirigió a los monjes: «Monjes». «Venerable señor», respondieron aquellos monjes al Bienaventurado. El Bienaventurado dijo esto:✦

1.2

“Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā, sokaparidevānaṁ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā.

«Este es el único camino, monjes, para la purificación de los seres, para superar la pena y los lamentos, para la desaparición del sufrimiento y la aflicción, para alcanzar el método correcto, para realizar el nibbāna: los cuatro fundamentos de la atención plena.✦

1.3

Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ. Uddeso niṭṭhito.

¿Cuáles cuatro? Aquí, monjes, un monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo, ardoroso, con comprensión clara, atento, habiendo dejado de lado en el mundo la codicia y la aflicción; permanece contemplando las sensaciones en las sensaciones, ardoroso, con comprensión clara, atento, habiendo dejado de lado en el mundo la codicia y la aflicción; permanece contemplando la mente en la mente, ardoroso, con comprensión clara, atento, habiendo dejado de lado en el mundo la codicia y la aflicción; permanece contemplando los dhammas en los dhammas, ardoroso, con comprensión clara, atento, habiendo dejado de lado en el mundo la codicia y la aflicción. Terminada la exposición resumida.✦

1.4

1. Kāyānupassanā 1.1. Kāyānupassanāānāpānapabba Kathañca, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṁ ābhujitvā, ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya, parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova passasati. Dīghaṁ vā assasanto ‘dīghaṁ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṁ vā passasanto ‘dīghaṁ passasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā assasanto ‘rassaṁ assasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā passasanto ‘rassaṁ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī passasissāmī’ti sikkhati. ‘Passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmī’ti sikkhati. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṁ vā añchanto ‘dīghaṁ añchāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā añchanto ‘rassaṁ añchāmī’ti pajānāti; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṁ vā assasanto ‘dīghaṁ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṁ vā passasanto ‘dīghaṁ passasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā assasanto ‘rassaṁ assasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā passasanto ‘rassaṁ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmī’ti sikkhati.

Contemplación del cuerpo — sección de la respiración ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando el cuerpo en el cuerpo? Aquí, monjes, un monje, habiéndose ido al bosque, o al pie de un árbol, o a una casa vacía, se sienta con las piernas cruzadas, mantiene el cuerpo erguido y establece la atención plena al frente. Atento inspira, atento espira. Inspirando largo comprende: “inspiro largo”; espirando largo comprende: “espiro largo”; inspirando corto comprende: “inspiro corto”; espirando corto comprende: “espiro corto”. Se entrena: “Inspiraré experimentando todo el cuerpo”; se entrena: “Espiraré experimentando todo el cuerpo”. Se entrena: “Inspiraré calmando la formación corporal”; se entrena: “Espiraré calmando la formación corporal”. Así como, monjes, un tornero hábil o su aprendiz, al tirar largo comprende: “tiro largo”, y al tirar corto comprende: “tiro corto”; exactamente así, monjes, el monje, inspirando largo comprende: “inspiro largo”; espirando largo comprende: “espiro largo”; inspirando corto comprende: “inspiro corto”; espirando corto comprende: “espiro corto”; se entrena: “Inspiraré experimentando todo el cuerpo”; se entrena: “Espiraré experimentando todo el cuerpo”; se entrena: “Inspiraré calmando la formación corporal”; se entrena: “Espiraré calmando la formación corporal”.✦

1.5

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Ānāpānapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente, o permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo externamente, o permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo interna y externamente; o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del origen, o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del declive, o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay cuerpo”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo. Terminada la sección de la respiración.

1.6

1.2. Kāyānupassanāiriyāpathapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti. Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṁ pajānāti.

Contemplación del cuerpo — sección de las posturas Además, monjes, el monje, al caminar comprende: “camino”; al estar de pie comprende: “estoy de pie”; al estar sentado comprende: “estoy sentado”; al estar acostado comprende: “estoy acostado”. O según como esté dispuesto su cuerpo, así lo comprende.

1.7

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Iriyāpathapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente, o permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo externamente, o permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo interna y externamente; o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del origen, o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del declive, o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay cuerpo”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo. Terminada la sección de las posturas.

1.8

1.3. Kāyānupassanāsampajānapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

Contemplación del cuerpo — sección de la comprensión clara Además, monjes, el monje actúa con comprensión clara al avanzar y al retroceder; actúa con comprensión clara al mirar de frente y al mirar a los lados; actúa con comprensión clara al flexionar y al extender [los miembros]; actúa con comprensión clara al llevar el manto exterior, el cuenco y el hábito; actúa con comprensión clara al comer, beber, masticar y saborear; actúa con comprensión clara al defecar y orinar; actúa con comprensión clara al caminar, estar de pie, estar sentado, dormirse, despertarse, hablar y guardar silencio.

1.9

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Sampajānapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente … Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo. Terminada la sección de la comprensión clara.

1.10

1.4. Kāyānupassanāpaṭikūlamanasikārapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati: ‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṁ—sālīnaṁ vīhīnaṁ muggānaṁ māsānaṁ tilānaṁ taṇḍulānaṁ. Tamenaṁ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya: ‘ime sālī ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati: ‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā …pe… muttan’ti.

Contemplación del cuerpo — sección de la atención a lo repulsivo Además, monjes, el monje examina este mismo cuerpo, de la planta de los pies hacia arriba y de la punta de los cabellos hacia abajo, delimitado por la piel, lleno de diversas clases de impurezas: “En este cuerpo hay cabellos, vello, uñas, dientes, piel, carne, tendones, huesos, médula ósea, riñones, corazón, hígado, membrana pleural, bazo, pulmones, intestino, mesenterio, contenido del estómago, excremento, bilis, flema, pus, sangre, sudor, grasa, lágrimas, grasa líquida, saliva, mucosidad nasal, líquido articular, orina”. Así como, monjes, si hubiera un saco con una abertura en cada extremo, lleno de diversas clases de grano, a saber: arroz sāli, arroz vīhi, judías mungo, judías māsa, sésamo y arroz mondado, un hombre con buena vista, tras abrirlo, lo examinaría: “Esto es arroz sāli, esto es arroz vīhi, estas son judías mungo, estas son judías māsa, esto es sésamo, esto es arroz mondado”. Exactamente así, monjes, el monje examina este mismo cuerpo, de la planta de los pies hacia arriba y de la punta de los cabellos hacia abajo, delimitado por la piel, lleno de diversas clases de impurezas: “En este cuerpo hay cabellos, vello … orina”.✦

1.11

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Paṭikūlamanasikārapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente … Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo. Terminada la sección de la atención a lo repulsivo.

1.12

1.5. Kāyānupassanādhātumanasikārapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati: ‘atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṁ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati: ‘atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

Contemplación del cuerpo — sección de la atención a los elementos Además, monjes, el monje examina este mismo cuerpo, tal como está situado, tal como está dispuesto, según sus elementos: “En este cuerpo hay el elemento tierra, el elemento agua, el elemento fuego y el elemento aire”. Así como, monjes, un hábil matarife o su aprendiz, tras matar una vaca y dividirla en trozos, estuviera sentado en una encrucijada de cuatro caminos; exactamente así, monjes, el monje examina este mismo cuerpo, tal como está situado, tal como está dispuesto, según sus elementos: “En este cuerpo hay el elemento tierra, el elemento agua, el elemento fuego y el elemento aire”.

1.13

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Dhātumanasikārapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente … Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo. Terminada la sección de la atención a los elementos.

1.14

1.6. Kāyānupassanānavasivathikapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ ekāhamataṁ vā dvīhamataṁ vā tīhamataṁ vā uddhumātakaṁ vinīlakaṁ vipubbakajātaṁ. So imameva kāyaṁ upasaṁharati: ‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.

Contemplación del cuerpo — sección de los nueve cementerios Además, monjes, como si el monje viera un cuerpo arrojado en un cementerio, muerto desde hace un día, o dos días, o tres días, hinchado, lívido, supurante. Compara con él este mismo cuerpo: “También este cuerpo tiene esa naturaleza, llegará a ser así, no ha escapado a ello”.

1.15

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente … Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo.

1.16

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ kākehi vā khajjamānaṁ kulalehi vā khajjamānaṁ gijjhehi vā khajjamānaṁ kaṅkehi vā khajjamānaṁ sunakhehi vā khajjamānaṁ byagghehi vā khajjamānaṁ dīpīhi vā khajjamānaṁ siṅgālehi vā khajjamānaṁ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṁ. So imameva kāyaṁ upasaṁharati: ‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.

Además, monjes, como si el monje viera un cuerpo arrojado en un cementerio, devorado por cuervos, devorado por halcones, devorado por buitres, devorado por garzas, devorado por perros, devorado por tigres, devorado por leopardos, devorado por chacales, o devorado por diversas clases de criaturas. Compara con él este mismo cuerpo: “También este cuerpo tiene esa naturaleza, llegará a ser así, no ha escapado a ello”.

1.17

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente … Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo.

1.18-23

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ aṭṭhikasaṅkhalikaṁ samaṁsalohitaṁ nhārusambandhaṁ …pe… Aṭṭhikasaṅkhalikaṁ nimaṁsalohitamakkhitaṁ nhārusambandhaṁ …pe… Aṭṭhikasaṅkhalikaṁ apagatamaṁsalohitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…

Además, monjes, como si el monje viera un cuerpo arrojado en un cementerio: un esqueleto con carne y sangre, unido por tendones … Un esqueleto sin carne, manchado de sangre, unido por tendones … Un esqueleto sin carne ni sangre, unido por tendones …

1.24

Aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṁ aññena pādaṭṭhikaṁ aññena gopphakaṭṭhikaṁ aññena jaṅghaṭṭhikaṁ aññena ūruṭṭhikaṁ aññena kaṭiṭṭhikaṁ aññena phāsukaṭṭhikaṁ aññena piṭṭhiṭṭhikaṁ aññena khandhaṭṭhikaṁ aññena gīvaṭṭhikaṁ aññena hanukaṭṭhikaṁ aññena dantaṭṭhikaṁ aññena sīsakaṭāhaṁ. So imameva kāyaṁ upasaṁharati: ‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.

Huesos sin conexión entre sí, esparcidos en todas direcciones: en un lugar un hueso de la mano, en otro un hueso del pie, en otro un hueso del tobillo, en otro un hueso de la pantorrilla, en otro un hueso del muslo, en otro un hueso de la cadera, en otro un hueso de las costillas, en otro un hueso de la espalda, en otro un hueso del hombro, en otro un hueso del cuello, en otro un hueso de la mandíbula, en otro un hueso de los dientes, en otro el cráneo. Compara con ellos este mismo cuerpo: “También este cuerpo tiene esa naturaleza, llegará a ser así, no ha escapado a ello”.✦

1.25

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente … Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo.

1.26-28

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ, aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni …pe…

Además, monjes, como si el monje viera un cuerpo arrojado en un cementerio: huesos blancos, del color de la concha …

1.29

Aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni …pe…

Huesos amontonados, de más de un año …

1.30

Aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṁ upasaṁharati: ‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.

Huesos podridos, reducidos a polvo. Compara con ellos este mismo cuerpo: “También este cuerpo tiene esa naturaleza, llegará a ser así, no ha escapado a ello”.

1.31

Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Navasivathikapabbaṁ niṭṭhitaṁ. Cuddasakāyānupassanā niṭṭhitā.

Así permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente, o permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo externamente, o permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo interna y externamente; o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del origen, o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del declive, o permanece contemplando en el cuerpo la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay cuerpo”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo. Terminada la sección de los nueve cementerios. Terminada la contemplación del cuerpo en catorce secciones.

1.32

2. Vedanānupassanā Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Dukkhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Nirāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Nirāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti. Nirāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.

Contemplación de las sensaciones ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando las sensaciones en las sensaciones? Aquí, monjes, un monje, al experimentar una sensación placentera, comprende: “Experimento una sensación placentera”. Al experimentar una sensación de sufrimiento, comprende: “Experimento una sensación de sufrimiento”. Al experimentar una sensación ni de sufrimiento ni placentera, comprende: “Experimento una sensación ni de sufrimiento ni placentera”. Al experimentar una sensación placentera carnal, comprende: “Experimento una sensación placentera carnal”. Al experimentar una sensación placentera no carnal, comprende: “Experimento una sensación placentera no carnal”. Al experimentar una sensación de sufrimiento carnal, comprende: “Experimento una sensación de sufrimiento carnal”. Al experimentar una sensación de sufrimiento no carnal, comprende: “Experimento una sensación de sufrimiento no carnal”. Al experimentar una sensación carnal ni de sufrimiento ni placentera, comprende: “Experimento una sensación carnal ni de sufrimiento ni placentera”. Al experimentar una sensación no carnal ni de sufrimiento ni placentera, comprende: “Experimento una sensación no carnal ni de sufrimiento ni placentera”.✦

1.33

Iti ajjhattaṁ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. ‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati. Vedanānupassanā niṭṭhitā.

Así permanece contemplando las sensaciones en las sensaciones internamente, o permanece contemplando las sensaciones en las sensaciones externamente, o permanece contemplando las sensaciones en las sensaciones interna y externamente; o permanece contemplando en las sensaciones la naturaleza del origen, o permanece contemplando en las sensaciones la naturaleza del declive, o permanece contemplando en las sensaciones la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay sensación”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando las sensaciones en las sensaciones. Terminada la contemplación de las sensaciones.

1.34

3. Cittānupassanā Kathañca, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṁ vā cittaṁ ‘sarāgaṁ cittan’ti pajānāti. Vītarāgaṁ vā cittaṁ ‘vītarāgaṁ cittan’ti pajānāti. Sadosaṁ vā cittaṁ ‘sadosaṁ cittan’ti pajānāti. Vītadosaṁ vā cittaṁ ‘vītadosaṁ cittan’ti pajānāti. Samohaṁ vā cittaṁ ‘samohaṁ cittan’ti pajānāti. Vītamohaṁ vā cittaṁ ‘vītamohaṁ cittan’ti pajānāti. Saṅkhittaṁ vā cittaṁ ‘saṅkhittaṁ cittan’ti pajānāti. Vikkhittaṁ vā cittaṁ ‘vikkhittaṁ cittan’ti pajānāti. Mahaggataṁ vā cittaṁ ‘mahaggataṁ cittan’ti pajānāti. Amahaggataṁ vā cittaṁ ‘amahaggataṁ cittan’ti pajānāti. Sauttaraṁ vā cittaṁ ‘sauttaraṁ cittan’ti pajānāti. Anuttaraṁ vā cittaṁ ‘anuttaraṁ cittan’ti pajānāti. Samāhitaṁ vā cittaṁ ‘samāhitaṁ cittan’ti pajānāti. Asamāhitaṁ vā cittaṁ ‘asamāhitaṁ cittan’ti pajānāti. Vimuttaṁ vā cittaṁ ‘vimuttaṁ cittan’ti pajānāti. Avimuttaṁ vā cittaṁ ‘avimuttaṁ cittan’ti pajānāti.

Contemplación de la mente ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando la mente en la mente? Aquí, monjes, un monje comprende la mente con deseo pasional como “mente con deseo pasional”. Comprende la mente sin deseo pasional como “mente sin deseo pasional”. Comprende la mente con odio como “mente con odio”. Comprende la mente sin odio como “mente sin odio”. Comprende la mente con ofuscación como “mente con ofuscación”. Comprende la mente sin ofuscación como “mente sin ofuscación”. Comprende la mente contraída como “mente contraída”. Comprende la mente dispersa como “mente dispersa”. Comprende la mente expandida como “mente expandida”. Comprende la mente no expandida como “mente no expandida”. Comprende la mente con algo superior como “mente con algo superior”. Comprende la mente sin nada superior como “mente sin nada superior”. Comprende la mente concentrada como “mente concentrada”. Comprende la mente no concentrada como “mente no concentrada”. Comprende la mente liberada como “mente liberada”. Comprende la mente no liberada como “mente no liberada”.

1.35

Iti ajjhattaṁ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati. ‘Atthi cittan’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati. Cittānupassanā niṭṭhitā.

Así permanece contemplando la mente en la mente internamente, o permanece contemplando la mente en la mente externamente, o permanece contemplando la mente en la mente interna y externamente; o permanece contemplando en la mente la naturaleza del origen, o permanece contemplando en la mente la naturaleza del declive, o permanece contemplando en la mente la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay mente”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando la mente en la mente. Terminada la contemplación de la mente.

1.36

4. Dhammānupassanā 4.1. Dhammānupassanānīvaraṇapabba Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ kāmacchando’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ byāpādo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ byāpādo’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ thinamiddhan’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ thinamiddhan’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccan’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccan’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ vicikicchā’ti pajānāti; yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Contemplación de los dhammas — sección de los impedimentos ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando los dhammas en los dhammas? Aquí, monjes, un monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas respecto de los cinco impedimentos. ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando los dhammas en los dhammas respecto de los cinco impedimentos? Aquí, monjes, un monje, cuando hay en él internamente deseo sensual, comprende: “Hay en mí internamente deseo sensual”; cuando no hay en él internamente deseo sensual, comprende: “No hay en mí internamente deseo sensual”; y comprende cómo se produce el surgimiento del deseo sensual no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del deseo sensual surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del deseo sensual abandonado. Cuando hay en él internamente mala voluntad, comprende: “Hay en mí internamente mala voluntad”; cuando no hay en él internamente mala voluntad, comprende: “No hay en mí internamente mala voluntad”; y comprende cómo se produce el surgimiento de la mala voluntad no surgida; y comprende cómo se produce el abandono de la mala voluntad surgida; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro de la mala voluntad abandonada. Cuando hay en él internamente pereza y letargo, comprende: “Hay en mí internamente pereza y letargo”; cuando no hay en él internamente pereza y letargo, comprende: “No hay en mí internamente pereza y letargo”; y comprende cómo se produce el surgimiento de la pereza y el letargo no surgidos; y comprende cómo se produce el abandono de la pereza y el letargo surgidos; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro de la pereza y el letargo abandonados. Cuando hay en él internamente agitación y remordimiento, comprende: “Hay en mí internamente agitación y remordimiento”; cuando no hay en él internamente agitación y remordimiento, comprende: “No hay en mí internamente agitación y remordimiento”; y comprende cómo se produce el surgimiento de la agitación y el remordimiento no surgidos; y comprende cómo se produce el abandono de la agitación y el remordimiento surgidos; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro de la agitación y el remordimiento abandonados. Cuando hay en él internamente duda, comprende: “Hay en mí internamente duda”; cuando no hay en él internamente duda, comprende: “No hay en mí internamente duda”; y comprende cómo se produce el surgimiento de la duda no surgida; y comprende cómo se produce el abandono de la duda surgida; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro de la duda abandonada.✦

1.37

Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Nīvaraṇapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando los dhammas en los dhammas internamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas externamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas interna y externamente; o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del declive, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay dhammas”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas, respecto de los cinco impedimentos. Terminada la sección de los impedimentos.

1.38

4.2. Dhammānupassanākhandhapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu: ‘iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṁ samudayo, iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo; iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti;

Contemplación de los dhammas — sección de los agregados Además, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas respecto de los cinco agregados de apego. ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando los dhammas en los dhammas respecto de los cinco agregados de apego? Aquí, monjes, un monje [comprende]: “Así es la forma material, así es el origen de la forma material, así es la desaparición de la forma material; así es la sensación, así es el origen de la sensación, así es la desaparición de la sensación; así es la percepción, así es el origen de la percepción, así es la desaparición de la percepción; así son las formaciones, así es el origen de las formaciones, así es la desaparición de las formaciones; así es la conciencia, así es el origen de la conciencia, así es la desaparición de la conciencia”;

1.39

iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Khandhapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

así permanece contemplando los dhammas en los dhammas internamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas externamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas interna y externamente; o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del declive, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay dhammas”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas, respecto de los cinco agregados de apego. Terminada la sección de los agregados.

1.40

4.3. Dhammānupassanāāyatanapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti. Manañca pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Contemplación de los dhammas — sección de las bases sensoriales Además, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas respecto de las seis bases, internas y externas. ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando los dhammas en los dhammas respecto de las seis bases, internas y externas? Aquí, monjes, un monje comprende el ojo, y comprende las formas visibles, y comprende el grillete que surge dependiendo de ambos; y comprende cómo se produce el surgimiento del grillete no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del grillete surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del grillete abandonado. Comprende el oído, y comprende los sonidos, y comprende el grillete que surge dependiendo de ambos; y comprende cómo se produce el surgimiento del grillete no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del grillete surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del grillete abandonado. Comprende la nariz, y comprende los olores, y comprende el grillete que surge dependiendo de ambos; y comprende cómo se produce el surgimiento del grillete no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del grillete surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del grillete abandonado. Comprende la lengua, y comprende los sabores, y comprende el grillete que surge dependiendo de ambos; y comprende cómo se produce el surgimiento del grillete no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del grillete surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del grillete abandonado. Comprende el cuerpo, y comprende los objetos tangibles, y comprende el grillete que surge dependiendo de ambos; y comprende cómo se produce el surgimiento del grillete no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del grillete surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del grillete abandonado. Comprende la mente, y comprende los dhammas, y comprende el grillete que surge dependiendo de ambos; y comprende cómo se produce el surgimiento del grillete no surgido; y comprende cómo se produce el abandono del grillete surgido; y comprende cómo se produce el no surgir en el futuro del grillete abandonado.✦

1.41

Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Āyatanapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando los dhammas en los dhammas internamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas externamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas interna y externamente; o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del declive, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay dhammas”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas, respecto de las seis bases, internas y externas. Terminada la sección de las bases sensoriales.

1.42

4.4. Dhammānupassanābojjhaṅgapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

Contemplación de los dhammas — sección de los factores del despertar Además, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas respecto de los siete factores del despertar. ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando los dhammas en los dhammas respecto de los siete factores del despertar? Aquí, monjes, un monje, cuando hay en él internamente el factor del despertar de la atención plena, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar de la atención plena”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar de la atención plena, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar de la atención plena”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar de la atención plena no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar de la atención plena surgido. Cuando hay en él internamente el factor del despertar de la investigación de los dhammas, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar de la investigación de los dhammas”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar de la investigación de los dhammas, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar de la investigación de los dhammas”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar de la investigación de los dhammas no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar de la investigación de los dhammas surgido. Cuando hay en él internamente el factor del despertar de la energía, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar de la energía”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar de la energía, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar de la energía”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar de la energía no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar de la energía surgido. Cuando hay en él internamente el factor del despertar del arrobo, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar del arrobo”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar del arrobo, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar del arrobo”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar del arrobo no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar del arrobo surgido. Cuando hay en él internamente el factor del despertar de la tranquilidad, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar de la tranquilidad”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar de la tranquilidad, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar de la tranquilidad”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar de la tranquilidad no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar de la tranquilidad surgido. Cuando hay en él internamente el factor del despertar de la concentración, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar de la concentración”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar de la concentración, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar de la concentración”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar de la concentración no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar de la concentración surgido. Cuando hay en él internamente el factor del despertar de la ecuanimidad, comprende: “Hay en mí internamente el factor del despertar de la ecuanimidad”; cuando no hay en él internamente el factor del despertar de la ecuanimidad, comprende: “No hay en mí internamente el factor del despertar de la ecuanimidad”; y comprende cómo se produce el surgimiento del factor del despertar de la ecuanimidad no surgido; y comprende cómo se produce, por el cultivo, la plenitud del factor del despertar de la ecuanimidad surgido.✦

1.43

Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Bojjhaṅgapabbaṁ niṭṭhitaṁ.

Así permanece contemplando los dhammas en los dhammas internamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas externamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas interna y externamente; o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del declive, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay dhammas”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas, respecto de los siete factores del despertar. Terminada la sección de los factores del despertar.

1.44

4.5. Dhammānupassanāsaccapabba Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.

Contemplación de los dhammas — sección de las verdades Además, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas respecto de las cuatro nobles verdades. ¿Y cómo, monjes, permanece un monje contemplando los dhammas en los dhammas respecto de las cuatro nobles verdades? Aquí, monjes, un monje comprende tal como es: “Esto es el sufrimiento”; comprende tal como es: “Este es el origen del sufrimiento”; comprende tal como es: “Esta es la cesación del sufrimiento”; comprende tal como es: “Este es el camino que conduce a la cesación del sufrimiento”.✦

1.45

Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Saccapabbaṁ niṭṭhitaṁ. Dhammānupassanā niṭṭhitā.

Así permanece contemplando los dhammas en los dhammas internamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas externamente, o permanece contemplando los dhammas en los dhammas interna y externamente; o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del declive, o permanece contemplando en los dhammas la naturaleza del origen y del declive. Y se establece en él la atención plena [con el pensamiento]: “Hay dhammas”, solo en la medida del conocimiento y de la atención reflexiva. Y permanece independiente, y no se aferra a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje permanece contemplando los dhammas en los dhammas, respecto de las cuatro nobles verdades. Terminada la sección de las verdades. Terminada la contemplación de los dhammas.

1.46

Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya satta vassāni, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta vassāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya cha vassāni …pe… pañca vassāni … cattāri vassāni … tīṇi vassāni … dve vassāni … ekaṁ vassaṁ … tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṁ vassaṁ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya satta māsāni, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta māsāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya cha māsāni …pe… pañca māsāni … cattāri māsāni … tīṇi māsāni … dve māsāni … ekaṁ māsaṁ … aḍḍhamāsaṁ … tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattāhaṁ, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ diṭṭheva dhamme aññā sati vā upādisese anāgāmitāti.

Pues bien, monjes, quienquiera que cultive así estos cuatro fundamentos de la atención plena durante siete años, de dos frutos cabe esperar uno: el conocimiento final en esta misma vida o, si queda un residuo de apego, la condición de no retorno. Dejemos, monjes, siete años. Quienquiera, monjes, que cultive así estos cuatro fundamentos de la atención plena durante seis años … cinco años … cuatro años … tres años … dos años … un año … dejemos, monjes, un año. Quienquiera, monjes, que cultive así estos cuatro fundamentos de la atención plena durante siete meses, de dos frutos cabe esperar uno: el conocimiento final en esta misma vida o, si queda un residuo de apego, la condición de no retorno. Dejemos, monjes, siete meses. Quienquiera, monjes, que cultive así estos cuatro fundamentos de la atención plena durante seis meses … cinco meses … cuatro meses … tres meses … dos meses … un mes … medio mes … dejemos, monjes, medio mes. Quienquiera, monjes, que cultive así estos cuatro fundamentos de la atención plena durante siete días, de dos frutos cabe esperar uno: el conocimiento final en esta misma vida o, si queda un residuo de apego, la condición de no retorno.✦

1.47

‘Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā sokaparidevānaṁ samatikkamāya dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā’ti. Iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttan”ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti. Satipaṭṭhānasuttaṁ niṭṭhitaṁ dasamaṁ. Mūlapariyāyavaggo niṭṭhito paṭhamo.

“Este es el único camino, monjes, para la purificación de los seres, para superar la pena y los lamentos, para la desaparición del sufrimiento y la aflicción, para alcanzar el método correcto, para realizar el nibbāna: los cuatro fundamentos de la atención plena”. Así, lo que fue dicho, por esto fue dicho». Esto dijo el Bienaventurado. Complacidos, aquellos monjes se alegraron de lo dicho por el Bienaventurado. Terminado el Satipaṭṭhānasutta, el décimo. Terminado el primer capítulo, el Mūlapariyāyavagga.

1.48

Tassuddānaṁ Mūlasusaṁvaradhammadāyādā, Bheravānaṅgaṇākaṅkheyyavatthaṁ; Sallekhasammādiṭṭhisatipaṭṭhaṁ, Vaggavaro asamo susamatto.

Su resumen: Mūla, Susaṁvara, Dhammadāyāda, Bheravā, Anaṅgaṇa, Ākaṅkheyya, Vattha; Sallekha, Sammādiṭṭhi, Satipaṭṭha: el capítulo, incomparable, plenamente completo.✦

Fuente del texto original: Texto pali: edición Mahāsaṅgīti, publicada por SuttaCentral en dominio público (CC0).