Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 3.1

ओं जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस्तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कःस्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति स ह गवां सहस्रमवरुरोध दश दश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥

Om. Janaka, el de Videha, celebró un sacrificio con abundantes honorarios. Allí se habían reunido brahmanes de los kurus y de los pañcālas. A Janaka de Videha le sobrevino el deseo de averiguar: «¿Cuál de estos brahmanes es el más versado en la recitación?». Encerró mil vacas; a cada una de ellas le habían sido atados diez pādas entre los cuernos.^✦

तान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुरथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैताः सोम्योदज सामश्रवा३ इति ता होदाचकार ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेत्यथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति स होवाच नामो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥

Les dijo: «Venerables brahmanes, quien de ustedes sea el más versado en el Brahman, que se lleve estas vacas». Aquellos brahmanes no se atrevieron. Entonces Yājñavalkya dijo a su propio discípulo: «Querido mío, llévate estas [vacas], Sāmaśravas». Y él se las llevó. Los brahmanes se enfurecieron: «¿Cómo puede llamarse el más versado en el Brahman entre nosotros?». Entonces estaba allí Aśvala, el sacerdote hotṛ de Janaka de Videha. Le preguntó: «¿Acaso eres tú, Yājñavalkya, el más versado en el Brahman entre nosotros?». Dijo: «Rendimos homenaje al más versado en el Brahman; pero lo cierto es que nosotros deseamos vacas». Entonces Aśvala, el hotṛ, se dispuso a interrogarlo desde ese mismo punto.^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति होत्रर्त्विजाग्निना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥

«Yājñavalkya», dijo, «puesto que todo esto está alcanzado por la Muerte, todo está sometido a la Muerte, ¿por qué medio se libera el oferente del alcance de la Muerte?». «Por el sacerdote hotṛ, por el fuego, por la palabra. La palabra es, en verdad, el hotṛ del sacrificio. Esa que es la palabra, esa es este fuego; ese es el hotṛ; esa es la liberación; esa es la liberación plena.»^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इत्यध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युस्तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः सोऽध्वर्युः स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥

«Yājñavalkya», dijo, «puesto que todo esto está alcanzado por el día y la noche, todo está sometido al día y la noche, ¿por qué medio se libera el oferente del alcance del día y la noche?». «Por el sacerdote adhvaryu, por el ojo, por el sol. El ojo es, en verdad, el adhvaryu del sacrificio. Eso que es el ojo, ese es aquel sol; ese es el adhvaryu; esa es la liberación; esa es la liberación plena.»^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इत्युद्गात्रर्त्विजा वायुना प्राणेन प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥

«Yājñavalkya», dijo, «puesto que todo esto está alcanzado por la quincena clara y la quincena oscura, todo está sometido a la quincena clara y la quincena oscura, ¿por qué medio se libera el oferente del alcance de la quincena clara y la quincena oscura?». «Por el sacerdote udgātṛ, por el viento, por el aliento vital. El aliento vital es, en verdad, el udgātṛ del sacrificio. Ese que es el aliento vital, ese es el viento; ese es el udgātṛ; esa es la liberación; esa es la liberación plena.»^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा अथ सम्पदः ॥

«Yājñavalkya», dijo, «este espacio intermedio es como si no tuviera apoyo; ¿por qué ascenso asciende el oferente al mundo celeste?». «Por el sacerdote brahman, por la mente, por la luna. La mente es, en verdad, el brahman del sacrificio. Esa que es la mente, esa es aquella luna; ese es el brahman; esa es la liberación; esa es la liberación plena.» Hasta aquí, las liberaciones plenas; ahora, las correspondencias.^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन्यज्ञे करिष्यतीति तिसृभिरिति कतमास्तास्तिस्र इति पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया किं ताभिर्जयतीति यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥

«Yājñavalkya», dijo, «¿con cuántos versos oficiará hoy el hotṛ en este sacrificio?». «Con tres.» «¿Cuáles son esos tres?» «La puronuvākyā, la yājyā y, como tercera, la śasyā.» «¿Qué conquista con ellos?» «Todo cuanto aquí tiene aliento.»^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन्यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति तिस्र इति कतमास्तास्तिस्र इति या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अधिशेरते किं ताभिर्जयतीति या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति दीप्यत इव हि देवलोको या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयत्यतीव हि पितृलोको या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यध इव हि मनुष्यलोकः ॥

«Yājñavalkya», dijo, «¿cuántas oblaciones ofrecerá hoy el adhvaryu en este sacrificio?». «Tres.» «¿Cuáles son esas tres?» «Las que, una vez ofrecidas, flamean; las que, una vez ofrecidas, resuenan en exceso; las que, una vez ofrecidas, se hunden.» «¿Qué conquista con ellas?» «Con las que, una vez ofrecidas, flamean, conquista precisamente el mundo de los dioses, pues el mundo de los dioses es como si resplandeciera. Con las que, una vez ofrecidas, resuenan en exceso, conquista precisamente el mundo de los antepasados, pues el mundo de los antepasados es [algo] excesivo. Con las que, una vez ofrecidas, se hunden, conquista precisamente el mundo de los hombres, pues el mundo de los hombres es como [algo] de abajo.»^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीत्येकयेति कतमा सैकेति मम एवेत्यनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥

«Yājñavalkya», dijo, «¿con cuántas deidades protege hoy el brahman el sacrificio desde el lado derecho?». «Con una.» «¿Cuál es esa una?» «La mente, solamente. Infinita es, en verdad, la mente; infinitos son los Viśvedevas; infinito es el mundo que él conquista con ello.»^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन्यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति तिस्र इति कतमास्तास्तिस्र इति पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया कतमास्ता या अध्यात्ममिति प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या किं ताभिर्जयतीति पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ततो ह होताश्वल उपरराम ॥

«Yājñavalkya», dijo, «¿cuántos himnos de alabanza cantará hoy el udgātṛ en este sacrificio?». «Tres.» «¿Cuáles son esos tres?» «La puronuvākyā, la yājyā y, como tercera, la śasyā.» «¿Cuáles son los que se refieren al sí mismo?» «El aliento vital es la puronuvākyā, el aliento descendente la yājyā, el aliento difuso la śasyā.» «¿Qué conquista con ellos?» «Con la puronuvākyā conquista el mundo de la tierra; con la yājyā, el mundo del espacio intermedio; con la śasyā, el mundo del cielo.» Entonces Aśvala, el hotṛ, cesó [de preguntar].^✦