Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 2.4

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य उद्यास्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥

«Maitreyī», dijo Yājñavalkya, «yo, querida, voy a partir de este estado. Ea, déjame hacer un arreglo entre tú y esta Kātyāyanī.»^✦

सा होवाच मैत्रेयी । यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥

Maitreyī dijo: «Venerable señor, si toda esta tierra, llena de riquezas, fuera mía, ¿llegaría yo a ser inmortal por ella?». «No», dijo Yājñavalkya, «tu vida sería como la vida de quienes poseen abundantes medios; pero de la inmortalidad no hay esperanza por medio de la riqueza.»

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥

Maitreyī dijo: «¿Qué haría yo con aquello por lo cual no he de ser inmortal? Lo que el venerable señor sabe, eso mismo dímelo.»

स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषस एह्यास्स्व व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥

Yājñavalkya dijo: «Ah, querida, tú que ya nos eras querida, dices algo querido. Ven, siéntate; te lo explicaré; y mientras yo explico, procura meditarlo.»

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥

Él dijo: «No es, en verdad, por el deseo del marido que el marido es querido, sino que por el deseo del Ātman el marido es querido. No es, en verdad, por el deseo de la esposa que la esposa es querida, sino que por el deseo del Ātman la esposa es querida. No es, en verdad, por el deseo de los hijos que los hijos son queridos, sino que por el deseo del Ātman los hijos son queridos. No es, en verdad, por el deseo de la riqueza que la riqueza es querida, sino que por el deseo del Ātman la riqueza es querida. No es, en verdad, por el deseo del estamento sacerdotal que el estamento sacerdotal es querido, sino que por el deseo del Ātman el estamento sacerdotal es querido. No es, en verdad, por el deseo del estamento guerrero que el estamento guerrero es querido, sino que por el deseo del Ātman el estamento guerrero es querido. No es, en verdad, por el deseo de los mundos que los mundos son queridos, sino que por el deseo del Ātman los mundos son queridos. No es, en verdad, por el deseo de los dioses que los dioses son queridos, sino que por el deseo del Ātman los dioses son queridos. No es, en verdad, por el deseo de los seres que los seres son queridos, sino que por el deseo del Ātman los seres son queridos. No es, en verdad, por el deseo del todo que el todo es querido, sino que por el deseo del Ātman el todo es querido. En verdad, el Ātman debe ser visto, oído, pensado, meditado, Maitreyī. En verdad, por la visión del Ātman, por la audición, por el pensamiento y por el conocimiento, todo esto es conocido.»^✦

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्त्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्त्रं वेद लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्त्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥

El estamento sacerdotal lo repudia a quien conoce el estamento sacerdotal en algo distinto del Ātman; el estamento guerrero lo repudia a quien conoce el estamento guerrero en algo distinto del Ātman; los mundos lo repudian a quien conoce los mundos en algo distinto del Ātman; los dioses lo repudian a quien conoce los dioses en algo distinto del Ātman; los seres lo repudian a quien conoce los seres en algo distinto del Ātman; el todo lo repudia a quien conoce el todo en algo distinto del Ātman. Este estamento sacerdotal, este estamento guerrero, estos mundos, estos dioses, estos seres, todo esto es este Ātman.

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥

Como, cuando se golpea un tambor, no se pueden captar los sonidos externos, sino que, tomando el tambor o al golpeador del tambor, el sonido es captado.

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥

Como, cuando se sopla una caracola, no se pueden captar los sonidos externos, sino que, tomando la caracola o al soplador de la caracola, el sonido es captado.

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥

Como, cuando se toca un laúd, no se pueden captar los sonidos externos, sino que, tomando el laúd o al tañedor del laúd, el sonido es captado.^✦

स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि निश्वसितानि ॥

Como del fuego encendido con leña húmeda salen humaredas separadas, así, querida, de este gran Ser ha sido exhalado esto: el Ṛgveda, el Yajurveda, el Sāmaveda, los Atharvāṅgirasas, la tradición histórica, el relato antiguo, los saberes, las enseñanzas secretas, los versos, los aforismos, las glosas y las exposiciones; de este mismo son exhalaciones todas estas.^✦

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥

Como de todas las aguas el mar es el punto de reunión, así de todos los contactos lo es la piel, de todos los olores las dos narices, de todos los sabores la lengua, de todas las formas el ojo, de todos los sonidos el oído, de todas las intenciones la mente, de todos los saberes el corazón, de todas las acciones las dos manos, de todas las dichas el órgano sexual, de todas las evacuaciones el ano, de todos los caminos los dos pies, de todos los Vedas el habla.^✦

स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव स्यात् । यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥

«Como un terrón de sal echado en el agua se disuelve en el agua misma, y no habría modo de volver a sacarlo, pero de cualquier parte que se tome [el agua] es sal, así, querida, este gran ser, infinito, sin límite, es una masa solo de conocimiento. Surgido de estos seres, con ellos se desvanece; “tras la muerte no hay conciencia”: esto digo, querida», dijo Yājñavalkya.^✦

सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीति स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्यलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥

Maitreyī dijo: «Justo aquí, venerable señor, me has confundido al decir: “Tras la muerte no hay conciencia”». Él dijo: «No digo confusión, querida; esto basta para comprender.»

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते मदितर इतरं विजानाति यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् । येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद्विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥

Pues donde hay como una dualidad, allí uno huele a otro, uno ve a otro, uno oye a otro, uno se dirige a otro, uno piensa en otro, uno conoce a otro. Pero donde para él todo se ha hecho el Ātman mismo, ¿con qué y a quién olería?, ¿con qué y a quién vería?, ¿con qué y a quién oiría?, ¿con qué y a quién se dirigiría?, ¿con qué y a quién pensaría?, ¿con qué y a quién conocería? Aquello por lo cual se conoce todo esto, ¿con qué podría conocerse? Al conocedor, querida, ¿con qué podría conocerlo?